.
.
χνκουβελης cncouvelis
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟ στον χνκουβελης cncouvelis
https://artpoeticacouvelis.blogspot.com/?m=1
Στα αφηγήματα:
«Η Σφίγγα»,«Στη γαλάζια πόλη», οι ιστορίες της Αλίκης, της Leonora, της Mouraria, αλλά και τα «στιγμιότυπα»
το φανταστικό δεν λειτουργεί ως απλή φυγή από την πραγματικότητα. Αποτελεί τρόπο αντίληψης της πραγματικότητας.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο γνώρισμα της τεχνικής του.
Ο χνκουβελης δεν γράφει συνήθως:
«Τώρα αρχίζει ένα φανταστικό γεγονός.»
Αφήνει το φανταστικό να εισχωρήσει αθόρυβα στο πραγματικό, έτσι ώστε ο αναγνώστης να μην είναι βέβαιος πότε πέρασε από τον έναν κόσμο στον άλλο.
Το φανταστικό δεν αντικαθιστά το πραγματικό
Η τεχνική του βασίζεται σε μια τριπλή σχέση:
πραγματικότητα → ρωγμή → αβεβαιότητα
Αρχικά ο κόσμος είναι αναγνωρίσιμος.
Υπάρχει:
Jodhpur,
Μιλάνο,
Λισαβόνα,
Mouraria,
ένα δωμάτιο,
ένας καθρέφτης,
ένα φόρεμα,
ένας δρόμος.
Ξαφνικά όμως ένα στοιχείο δεν υπακούει πλέον στους κανόνες της πραγματικότητας.
Και το σημαντικό είναι ότι ο αφηγητής δεν αντιδρά πάντα με έκπληξη.
Αυτό κάνει το παράξενο ακόμη πιο πειστικό.
Η «ήρεμη» είσοδος του παράλογου
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά τεχνάσματα είναι η ουδέτερη αφήγηση του απίθανου.
Ένας παραδοσιακός συγγραφέας μπορεί να γράψει:
«Ξαφνικά, προς μεγάλη μου έκπληξη, ο καθρέφτης άνοιξε και πέρασα μέσα του.»
Ο χνκουβελης τείνει προς κάτι πολύ πιο λιτό:
«Κοίταξα τον καθρέφτη.
Δεν υπήρχε πια το δωμάτιο.»
Η διαφορά είναι τεράστια.
Το δεύτερο δεν εξηγεί το υπερφυσικό.
Το παρουσιάζει ως γεγονός.
Έτσι το φανταστικό γίνεται πιο ανησυχητικό.
Η αμφιβολία ως βασικός μηχανισμός
Το κεντρικό ερώτημα δεν είναι:
«Είναι αυτό πραγματικό ή φανταστικό;»
Αλλά:
«Μπορώ να ξέρω;»
Αυτό είναι θεμελιώδες για το φανταστικό.
Η αμφιβολία μπορεί να αφορά:
την ταυτότητα μιας γυναίκας,
την ύπαρξη ενός προσώπου,
έναν τόπο,
μια ανάμνηση,
ένα όνειρο,
έναν νεκρό,
ένα γεγονός που ίσως συνέβη.
Ο αναγνώστης δεν παίρνει τελική απάντηση.
Και επομένως η πραγματικότητα παραμένει ασταθής.
Το όνειρο δεν είναι αντίθετο της πραγματικότητας
Στον χνκουβελη το όνειρο δεν λειτουργεί απλώς ως όνειρο.
Δεν έχουμε:
πραγματικότητα → κοιμάμαι → όνειρο → ξυπνάω.
Έχουμε:
πραγματικότητα ↔ όνειρο.
Οι δύο χώροι επικοινωνούν.
Ένας χαρακτήρας μπορεί να ονειρευτεί μια γυναίκα και αργότερα να τη συναντήσει.
Ή να συναντήσει μια γυναίκα και μετά να αναρωτηθεί αν τη συνάντησε πραγματικά.
Αυτό δημιουργεί μια ονειρική αιτιότητα.
Τα γεγονότα δεν συνδέονται μόνο με λογική αιτίου-αποτελέσματος αλλά και με:
συνειρμό, επιθυμία, μνήμη και σύμπτωση.
Ο καθρέφτης: η κατεξοχήν πύλη του φανταστικού
Ο καθρέφτης είναι ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα στην τεχνική του.
Είναι ταυτόχρονα:
αντικείμενο → εικόνα → διπλό → πέρασμα.
Στη «Σφίγγα» οι καθρέφτες δημιουργούν έναν χώρο όπου η ταυτότητα δεν είναι πλέον σταθερή.
Στις ιστορίες της Αλίκης ο καθρέφτης γίνεται κυριολεκτικά πύλη.
Αλλά υπάρχει και βαθύτερη λειτουργία:
ο καθρέφτης επιτρέπει στον πραγματικό κόσμο να συνεχιστεί μέσα σε έναν δεύτερο κόσμο.
Δεν καταστρέφει την πραγματικότητα.
Τη διπλασιάζει.
Το διπλό
Η τεχνική του φανταστικού του χνκουβελη στηρίζεται πολύ στην έννοια του double.
Μπορεί να έχουμε:
δύο γυναίκες,
δύο ονόματα,
δύο πόλεις,
δύο εκδοχές του ίδιου γεγονότος,
δύο χρονικές στιγμές,
έναν πραγματικό και έναν φανταστικό χαρακτήρα.
Η Leonora και η Ελεονόρα, για παράδειγμα, μπορούν να διαβαστούν όχι μόνο ως διαφορετικά πρόσωπα αλλά ως παραλλαγές μιας ίδιας μυθολογικής/ψυχικής μορφής.
Το διπλό προκαλεί την κρίσιμη ερώτηση:
Ποια είναι η αρχική μορφή και ποια η αντανάκλαση;
Και η αφήγηση δεν απαντά.
Η πόλη ως φανταστικός μηχανισμός
Στον χνκουβελη η πόλη μετατρέπεται εύκολα σε λαβύρινθο.
Η Jodhpur είναι πραγματική.
Η Mouraria είναι πραγματική.
Το Μιλάνο είναι πραγματικό.
Αλλά η λογοτεχνική πόλη είναι διαφορετική.
Ο αφηγητής παίρνει έναν πραγματικό τόπο και προσθέτει:
μνήμη + μύθο + όνειρο + προσωπική αναζήτηση.
Έτσι δημιουργείται ένας δεύτερος γεωγραφικός χάρτης.
Ο πραγματικός χάρτης λέει:
«Εδώ βρίσκεται η οδός Capelão.»
Ο αφηγηματικός χάρτης λέει:
«Εδώ μπορεί να εμφανιστεί η Maria Severa.»
Η δεύτερη πρόταση δεν χρειάζεται να είναι ιστορικά αληθινή.
Αρκεί να είναι λογοτεχνικά αληθινή.
Το πραγματικό όνομα ως τεκμήριο αληθοφάνειας
Εδώ βρίσκεται μια πολύ έξυπνη τεχνική.
Ο χνκουβελης χρησιμοποιεί πραγματικά τοπωνύμια και ιστορικά πρόσωπα.
Jodhpur.
Marwar.
Mehrangarh.
Mouraria.
Rua do Capelão.
Αυτές οι λεπτομέρειες δημιουργούν στον αναγνώστη την αίσθηση:
«Αυτό πρέπει να είναι αληθινό.»
Και ακριβώς τότε μπορεί να εισαχθεί το φανταστικό.
Έτσι λειτουργεί ένας μηχανισμός:
τεκμηρίωση → εμπιστοσύνη → ρήγμα → αμφιβολία.
Η πραγματολογική λεπτομέρεια γίνεται συνεπώς εργαλείο του φανταστικού.
Ο αφηγητής δεν είναι αξιόπιστος
Ο αφηγητής συχνά παρουσιάζει τα γεγονότα σαν να είναι βέβαια.
Όμως σταδιακά καταλαβαίνουμε ότι μπορεί:
να θυμάται λάθος,
να ονειρεύεται,
να φαντάζεται,
να συγχέει πρόσωπα,
να μετατρέπει την επιθυμία του σε γεγονός.
Αυτό δημιουργεί έναν αναξιόπιστο αφηγητή, χωρίς να χρειάζεται να δηλωθεί.
Και εδώ υπάρχει ένα εξαιρετικό αφηγηματικό παιχνίδι:
ο αφηγητής μπορεί να μην ξέρει ότι είναι αναξιόπιστος.
Η μνήμη ως φανταστικός χώρος
Η μνήμη στον χνκουβελη δεν είναι αρχείο.
Είναι εργαστήριο μεταμόρφωσης.
Το παρελθόν δεν επιστρέφει όπως έγινε.
Επιστρέφει όπως το θυμάται ο αφηγητής.
Και επομένως:
μνήμη = πιθανή μυθοπλασία.
Μια γυναίκα μπορεί να υπάρχει στη μνήμη τόσο έντονα ώστε να αποκτά σχεδόν φυσική παρουσία.
Εδώ το φανταστικό γεννιέται όχι από το υπερφυσικό αλλά από τη δύναμη της μνήμης.
Η επιθυμία δημιουργεί πραγματικότητα
Αυτό συνδέεται άμεσα με τον ερωτισμό που εξετάσαμε προηγουμένως.
Ο άντρας θέλει να βρει μια γυναίκα.
Την αναζητά.
Την ονειρεύεται.
Την αναγνωρίζει σε πρόσωπα.
Την περιμένει.
Και κάποια στιγμή:
η επιθυμία αρχίζει να παράγει γεγονότα.
Δεν ξέρουμε πλέον αν:
ο άντρας βρήκε τη γυναίκα
ή αν:
η επιθυμία του δημιούργησε τη γυναίκα.
Αυτό είναι από τα βαθύτερα σημεία της τεχνικής του φανταστικού.
Η μυθολογία ως «μηχανή» φανταστικού
Η Σφίγγα, η Διδώ, η Αλίκη, ο Ορφέας ως υπόγειο αρχέτυπο κ.ά. λειτουργούν σαν έτοιμες μυθολογικές μήτρες.
Ο χνκουβελης δεν χρειάζεται να δημιουργήσει από το μηδέν ένα υπερφυσικό σύστημα.
Παίρνει έναν γνωστό μύθο και τον μεταφέρει μέσα σε έναν σύγχρονο χώρο.
Έτσι:
Θήβα → σύγχρονη πόλη
Σφίγγα → Ελεονόρα
Λαβύρινθος → δρόμοι
Κάτω κόσμος → μνήμη
Ορφέας → άντρας που αναζητά γυναίκα
Το φανταστικό προκύπτει από τη σύγκρουση αρχαίου μύθου και σύγχρονου πραγματικού κόσμου.
Η τεχνική της μεταμόρφωσης
Ένα αντικείμενο μπορεί να αλλάζει σημασία χωρίς να αλλάζει μορφή.
Ένα:
φόρεμα
είναι αρχικά φόρεμα.
Μετά γίνεται:
ίχνος μιας γυναίκας.
Ο καθρέφτης είναι αρχικά αντικείμενο.
Μετά γίνεται:
πέρασμα.
Η πόλη είναι αρχικά τόπος.
Μετά γίνεται:
λαβύρινθος.
Η γυναίκα είναι αρχικά πρόσωπο.
Μετά γίνεται:
μνήμη / φάντασμα / σύμβολο.
Αυτό θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε σημειωτική μεταμόρφωση.
Το φανταστικό χωρίς τέρατα
Είναι σημαντικό ότι το φανταστικό του χνκουβελη δεν χρειάζεται δράκους, τέρατα ή θεαματικά υπερφυσικά γεγονότα.
Το παράξενο μπορεί να είναι:
μια γυναίκα που κοιτάζει από έναν καθρέφτη.
μια πόλη που αλλάζει χρώμα.
ένας δρόμος που οδηγεί σε άλλη εποχή.
ένας νεκρός που μοιάζει να συνεχίζει να υπάρχει.
ένα πρόσωπο που ίσως είναι διαφορετικό από αυτό που νομίζουμε.
Άρα πρόκειται περισσότερο για μεταφυσικό φανταστικό παρά για fantasy.
Borges και η τεχνική του χνκουβελη
Εδώ η συγγένεια με τον Borges γίνεται ιδιαίτερα εμφανής.
Υπάρχουν:
καθρέφτες,
λαβύρινθοι,
διπλά,
βιβλία και μύθοι,
πραγματικοί τόποι που μετατρέπονται σε νοητικούς,
κυκλικός χρόνος,
αμφίβολες ταυτότητες.
Αλλά ο χνκουβελης διαφοροποιείται.
Ο Borges συχνά ξεκινά από:
μια φιλοσοφική ιδέα που γίνεται ιστορία.
Ο χνκουβελης συχνά ξεκινά από:
μια εικόνα που γίνεται όνειρο και μετά ιστορία.
Αυτό κάνει το δικό του φανταστικό πιο αισθητηριακό και ερωτικό.
Το φανταστικό και το noir
Υπάρχει επίσης έντονη συγγένεια με την αισθητική του noir.
Νύχτα.
Μοναχικός άντρας.
Άγνωστη γυναίκα.
Πόλη.
Δρόμος.
Μυστήριο.
Αναζήτηση.
Και τελικά:
κανείς δεν είναι βέβαιος για τίποτα.
Αλλά το noir του χνκουβελη μετακινείται από το αστυνομικό μυστήριο στο μεταφυσικό μυστήριο.
Δεν ψάχνουμε:
«Ποιος διέπραξε το έγκλημα;»
Ψάχνουμε:
«Ποιος υπάρχει πραγματικά;»
Η σημαντικότερη τεχνική: να μη λυθεί το φανταστικό
Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η ουσία.
Το φανταστικό χάνει μέρος της δύναμής του όταν εξηγείται.
Αν στο τέλος ο συγγραφέας πει:
«Όλα ήταν ένα όνειρο.»
τότε το μυστήριο κλείνει.
Αν πει:
«Η γυναίκα ήταν πραγματικά φάντασμα.»
πάλι κλείνει.
Η ισχυρότερη λύση για τον χνκουβελη είναι:
να αφήσει ανοιχτές και τις δύο εκδοχές.
Η γυναίκα μπορεί να ήταν πραγματική.
Μπορεί να ήταν φανταστική.
Και οι δύο εκδοχές πρέπει να παραμένουν δυνατές.
Το φανταστικό ως κατάσταση συνείδησης
Έτσι καταλήγουμε σε μια βαθύτερη ερμηνεία.
Το φανταστικό στον χνκουβελη δεν είναι απαραίτητα ένας άλλος κόσμος.
Είναι ένας άλλος τρόπος να βλέπουμε τον ίδιο κόσμο.
Η πραγματικότητα παρουσιάζεται:
κανονική → παράξενη → ονειρική → μυθολογική → αβέβαιη.
Και ο αναγνώστης δεν περνά απλώς από έναν κόσμο σε έναν άλλο.
Περνά από μία κατάσταση συνείδησης σε άλλη.
Συνοψίζοντας την τεχνική
Θα μπορούσαμε να αποτυπώσουμε το «φανταστικό του χνκουβελη» με τον ακόλουθο μηχανισμό:
Πραγματικός τόπος
↓
συγκεκριμένη εικόνα
↓
πρόσωπο ή αντικείμενο
↓
μνήμη / επιθυμία
↓
μικρή παραβίαση της πραγματικότητας
↓
όνειρο
↓
αμφιβολία
↓
μύθος
↓
ανοιχτό τέλος
Και υπάρχει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό:
Το φανταστικό δεν εισβάλλει στην πραγματικότητα. Η πραγματικότητα αποκαλύπτεται σταδιακά ως φανταστική.
Αυτό, αν συνεχιστεί συστηματικά από αφήγημα σε αφήγημα, μπορεί να αποτελέσει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα γνωρίσματα της πεζογραφίας του χνκουβελη.
Μια τελική διατύπωση
Ο χνκουβελης χρησιμοποιεί το φανταστικό όχι για να κατασκευάσει έναν κόσμο όπου όλα είναι δυνατά, αλλά για να καταστήσει αβέβαιο τον κόσμο όπου νομίζουμε ότι όλα είναι πραγματικά.
Και ακριβώς εκεί συναντώνται στον ίδιο αφηγηματικό μηχανισμό το φανταστικό, ο ερωτισμός, η μνήμη, ο καθρέφτης, η πόλη και η γυναίκα-αίνιγμα.
.
.
.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου