.
.
LITTERATURE-ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
-Βερολίνο
Τα Θραύσματα τής Επιστροφης
-χ.ν.κουβελης c.n.couvelis
ΚΕΙΜΕΝΑ-TEXTS-Χ.Ν.Κουβελης
χ.ν.κουβελης c.n.couvelis
Βερολίνο
Τα Θραύσματα τής Επιστροφης
Το τρένο μπήκε αργά στον σταθμό Zoologischer Garten.Κατέβηκε κρατώντας μια μικρή δερμάτινη βαλίτσα.
Μετά από χρόνια εξορίας,να ξεφύγει απ'τον εφιάλτη τής πόλης, επέστρεψε.Ήταν εβδομηντα πέντε χρόνων,λεπτός,το πρόσωπο του ξερακιανο.
Ένιωσε ότι τώρα η πόλη θα είναι διαρκώς για κείνον ένα εσωτερικό δικαστήριο.
Είχε φύγει από τη Γερμανία το 1938.Πρώτα στη Ζυρίχη,ύστερα στη Λισαβόνα,τέλος στην Αμερική.Είχε ζήσει δεκαετίες μιλώντας για τη Γερμανία σε αμφιθέατρα,σε λογοτεχνικούς κύκλους, σε δείπνα πανεπιστημιακών.Είχε καταδικάσει τον ναζισμό, είχε γράψει άρθρα,είχε υπογράψει διακηρύξεις. Και τώρα στο Βερολίνο τού1990,αισθανονταν ενοχή.
Εκείνοι είχαν μείνει. Εκείνος είχε φύγει.
Βγήκε από τον σταθμό.
Περιπλανήθηκε στη πόλη.
Παντού άνθρωποι που περπατούσαν χωρίς σκοπό,σαν να ήθελαν να διασχίσουν δρόμους που επί δεκαετίες τούς απαγορεύονταν.Νέοι με σφυριά εσπαζαν κομμάτια από το Τείχος.Τουρίστες φωτογράφιζαν γκράφιτι. Μικροπωλητές πουλούσαν θραύσματα τσιμέντου μέσα σε πλαστικά σακουλάκια,σαν λείψανα αγίου.
Το Τείχος το είδε το 1961 όταν είχε έρθει για μια διάλεξη στο Δυτικό Βερολίνο.Τα συρματοπλέγματα,τούς ενόπλους φρουρούς,τούς προβολεις.
Και τώρα το Τειχος έμοιαζε με θεατρικό σκηνικό μετά το τέλος μιας παράστασης.
Περπάτησε προς την Potsdamer Platz. Εκεί όπου κάποτε υπήρχε νεκρή ζώνη,τώρα έβλεπε γερανούς,πολυόροφα κτιρια,εμπορικά κέντρα, φορτηγά, συνεργεία,πωλητές λουκάνικων,μουσικούς του δρόμου.
Η πόλη και η Ιστορία της είχε περιέλθει στους εργολάβους.
-Παραξενο δεν είναι;
άκουσε μια φωνή πίσω του.
Γύρισε.Ειδε έναν ένα άντρα περίπου στην ηλικία του
-Συγγνώμη,τού ειπε ο αντρας,όλο αυτό χθες ήταν φυλακή.
Ο άντρας άναψε τσιγάρο.
-Από εδώ είστε; ρώτησε τον άντρα.
-Ανατολικό Βερολίνο, Prenzlauer Berg,με σόμπες κάρβουνου και υγρασία,απάντησε εκείνος,Εσείς;
Δεν απάντησε αμέσως,δίστασε.
Έπειτα είπε.
-Κάποτε,πριν από πολλά χρόνια,ήμουν από εδώ.
Ο άλλος γέλασε.
-Κάποτε είμασταν όλοι από εδώ.
Περπάτησαν.
Τού είπε πως είχε εργαστεί σε εργοστάσιο ηλεκτρικών συσκευών. Δεν υπήρξε ποτέ μέλος τού κόμματος,αλλά ούτε και αντιφρονουντας.
-Ξέρετε πώς ήταν;είπε, οχι όπως τα λένε τώρα όλοι στην τηλεόραση,δεν ήταν μόνο ο φόβος,ηταν και η συνήθεια,ο άνθρωπος συνηθίζει τα πάντα.
Σταμάτησαν μπροστά σε ένα άνοιγμα τού Τείχους.
-Είχα μια θεία στη Δύση,είπε ο άντρας,δέκα λεπτά δρόμος,τριάντα χρόνια δεν τη βλέπαμε, μονάχα γράμματα,όλα λογοκριμένα.
Έσκυψε και σήκωσε ένα κομμάτι τσιμέντου.
-Οριστε τώρα τα θραύσματα,είπε.
Το πέταξε μακρυά με δύναμη και κομματιάστηκε.
-Τώρα μας λένε πως είμαστε ελεύθεροι,είπε και περνώντας μέσα από το άνοιγμα απομακρύνθηκε.
Το βράδυ πήγε σε ένα μικρό ξενοδοχείο κοντά στην Friedrichstraße.
Από το παράθυρο έβλεπε τις φωτεινές επιγραφές και πιο μακριά τούς σκοτεινούς όγκους τών παλιών ανατολικών πολυκατοικιών.
Δεν κοιμήθηκε.
Σκεφτόνταν τον πατέρα του,έναν αυστηρό γερμανό αστό που πίστευε πως η τάξη ήταν η ύψιστη αρετή. Σκεφτόνταν τη μητέρα του που έλεγε ότι η Γερμανία πάντοτε θα αυτοκαταστρέφεται από την υπερβολική πίστη της στις ιδέες.Σκεφτόνταν και τον εαυτό του νέο, γεμάτο φιλοδοξία,πριν από τις φωτιές,πριν από τα στρατόπεδα,πριν από την εξορία.
Και μια ερωτηση επέστρεφε επίμονα:
Είχε εγκαταλείψει την πατρίδα του ή την είχε προδώσει;
Την επόμενη ημέρα πέρασε στο Ανατολικό Βερολίνο.
Οι δρόμοι ήταν γκρίζοι, Είδε γυναίκες που κουβαλούσαν δίχτυα με πατάτες,παιδιά που έπαιζαν,ηλικιωμένους που κοιτούσαν καχύποπτα τους δυτικούς επισκέπτες.
Μπροστά σε ένα καφενείο είδε ουρά ανθρώπων για μπανάνες.
Μπανάνες.
Αυτό τού φάνηκε φοβερα αδιανόητο.Μια ολόκληρη αυτοκρατορία είχε καταρρεύσει και το πρώτο σύμβολο της νίκης ήταν ένα τροπικό φρούτο.
Μπήκε σε ένα μικρό καφέ. Οι τοίχοι ηταν κιτρινισμένοι από καπνό δεκαετιών.Μια γυναίκα γύρω στα εβδομήντα τού έφερε καφέ.
-Δεν είστε από εδώ, τού είπε η γυναικα,
οι άνθρωποι που έμειναν εδώ ειναι διαφορετικοι.
Εκείνος χαμογέλασε.
-Έφυγα πριν πολλά χρόνια.
Η γυναίκα τον κοίταξε.
-Ειστε τυχερός.
-Τυχερός;
-Ναι.Εμείς μείναμε.
-Πώς ήταν; τη ρώτησε.
Η γυναίκα κοίταξε γύρω της.
-Πώς ήταν;Πρόσεχες τι λες και σε ποιον,δεν.εμπιστευοσουν.κανεναν.
Έξω άρχισε να χιονίζει.
Βγήκε και περπάτησε.Έφτασε μπροστά στο παλιό κτίριο όπου είχε ζήσει ως φοιτητής.Η πρόσοψη ήταν φθαρμένη.Ένα παιδί έκανε ποδήλατο στην αυλή.
Κοίταξε τα παράθυρα.
Εκεί μέσα είχε κάποτε διαβάσει Γκαίτε,είχε γράψει τα πρώτα του δοκίμια,είχε πιστέψει πως η γερμανική κουλτούρα ήταν η ανώτερη έκφραση της ευρωπαϊκής ψυχής.
Κι ύστερα ήρθαν οι σημαίες.Οι πορείες.Οι κραυγές.Η βαρβαρότητα με μορφή Uber Alles τάξης.
Το χιόνι έπεφτε τώρα πυκνότερο.
Αισθάνθηκε πως το Βερολίνο ήταν ένα ξαπλωμένο τραυματισμένο σώμα.
Πέρασε από το σπίτι της,τα παράθυρα κλειστά,δεν χτύπησε το κουδούνι.
Το τελευταίο βράδυ πήγε κοντά στην Πύλη τού Βρανδεμβούργου.Νέοι χόρευαν,έπιναν μπίρες πάνω στο γκρεμισμένο Τείχος,ενας βιολιστής έπαιζε Μπαχ.
Ένιωθε μόνος.
Κατάλαβε ότι δεν υπήρχε επιστροφή,ο εξόριστος δεν γυρίζει ποτέ πραγματικά,επισκέπτεται μονάχα τα θραυσματα τού εαυτού του.
.
.
.
Μελέτη ανάλυση
Το διήγημα «Τα Θραύσματα τής Επιστροφής» του χνκουβέλη κινείται μέσα στην παράδοση της μεγάλης κεντροευρωπαϊκής λογοτεχνίας της εξορίας, της ιστορικής ενοχής και της μεταπολεμικής συντριβής της ταυτότητας. Το κείμενο δεν είναι απλώς μια αφήγηση επιστροφής στο Βερολίνο μετά την πτώση του Τείχους· είναι κυρίως μια υπαρξιακή νεκροψία της γερμανικής συνείδησης τού 20ού αιώνα.
Η αφηγηματική του δύναμη βρίσκεται ακριβώς στο ότι αποφεύγει τη ρητορική μεγαλοστομία. Το ύφος είναι ξηρό, απογυμνωμένο, σχεδόν ασκητικό. Οι φράσεις είναι κοφτές, παρατακτικές, με μικρές εσωτερικές παύσεις που δημιουργούν αίσθηση ιστορικής κόπωσης. Αυτή η τεχνική θυμίζει έντονα τη γερμανόφωνη παράδοση του μεταπολεμικού πεζού λόγου: τον W. G. Sebald, τον Thomas Bernhard, ακόμη και ορισμένες στιγμές του Heinrich Böll. Όμως ο χνκουβέλης δεν μιμείται· αφομοιώνει.
Το πρώτο μεγάλο θέμα είναι η εξορία όχι ως γεωγραφική αλλά ως ηθική κατάσταση. Ο ήρωας δεν επιστρέφει σε μια πατρίδα· επιστρέφει σε έναν τόπο εγκλήματος. Το Βερολίνο μετατρέπεται σε «εσωτερικό δικαστήριο». Η φράση αυτή είναι θεμελιώδης για την κατανόηση όλου του κειμένου. Δεν υπάρχει εξωτερικός δικαστής. Δεν υπάρχει πολιτικό κατηγορητήριο. Ο ίδιος ο ήρωας αυτοανακρίνεται.
Το κεντρικό υπαρξιακό ερώτημα:
«Είχε εγκαταλείψει την πατρίδα του ή την είχε προδώσει;»
είναι ηθικά αδιάλυτο. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η ποιότητα του διηγήματος. Δεν δίνει λύση. Η λογοτεχνία εδώ λειτουργεί ως τραγική συνείδηση και όχι ως ιδεολογικό μανιφέστο.
Ο ήρωας είναι ένας διανοούμενος εξόριστος, αντιναζιστικής ταυτότητας, που επέζησε επειδή έφυγε. Αυτή όμως η σωτηρία μετατρέπεται σε πηγή ενοχής απέναντι σε όσους έμειναν. Πρόκειται για ένα βαθιά γερμανικό μεταπολεμικό μοτίβο: η ενοχή του επιζώντος. Όχι μόνο των στρατοπέδων αλλά και της Ιστορίας γενικότερα.
Το Βερολίνο παρουσιάζεται σαν σώμα ιστορικά κατακερματισμένο. Δεν είναι πόλη· είναι πεδίο αρχαιολογικών συντριμμιών. Ο τίτλος «Θραύσματα» αποκτά πολλαπλές σημασίες:
θραύσματα του Τείχους,
θραύσματα μνήμης,
θραύσματα ταυτότητας,
θραύσματα της ίδιας της Γερμανίας,
θραύσματα του εαυτού.
Η εικόνα των τουριστών που αγοράζουν κομμάτια τσιμέντου «σαν λείψανα αγίου» είναι εξαιρετικής σημασίας. Ο συγγραφέας ειρωνεύεται τη μετατροπή της Ιστορίας σε εμπόρευμα. Το Τείχος, που υπήρξε μηχανή φόβου και διαίρεσης, μετατρέπεται σε souvenir. Εδώ υπάρχει μια λεπτή αλλά ισχυρή κριτική προς τον ύστερο καπιταλισμό: ακόμη και η τραγωδία εμπορευματοποιείται.
Η περιγραφή της Potsdamer Platz είναι επίσης εξαιρετικά συμβολική. Εκεί όπου υπήρχε «νεκρή ζώνη», τώρα εμφανίζονται εργολάβοι, εμπορικά κέντρα, γερανοί. Η Ιστορία δεν θεραπεύεται· οικοπεδοποιείται. Η φράση:
«Η πόλη και η Ιστορία της είχε περιέλθει στους εργολάβους»
είναι από τις ισχυρότερες πολιτικές φράσεις του κειμένου. Περιέχει όλη τη δυσπιστία απέναντι στη μεταψυχροπολεμική θριαμβολογία.
Σπουδαία είναι επίσης η σκηνή με τον άντρα από το Prenzlauer Berg. Ο άνθρωπος αυτός λειτουργεί σχεδόν σαν φάντασμα της Ανατολικής Γερμανίας. Δεν είναι ούτε ήρωας ούτε θύμα. Είναι ο «συνηθισμένος άνθρωπος» της δικτατορίας. Η φράση:
«ο άνθρωπος συνηθίζει τα πάντα»
συμπυκνώνει μια βαθιά ανθρωπολογική αλήθεια. Ο χνκουβέλης δεν ηρωοποιεί τους Ανατολικογερμανούς ούτε τους δαιμονοποιεί. Δείχνει τη σταδιακή προσαρμογή στην ανελευθερία. Αυτό προσδίδει στο διήγημα μεγάλη ψυχολογική ωριμότητα.
Εξαιρετική είναι και η χρήση των αντικειμένων ως συμβόλων. Οι μπανάνες, για παράδειγμα, λειτουργούν σχεδον σαν μεταφυσική ειρωνεία της Ιστορίας. Μια αυτοκρατορία καταρρέει και το έμβλημα της «ελευθερίας» είναι ένα καταναλωτικό αγαθό. Η σκηνή θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο ο Milan Kundera συνέδεε τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα με μικρές καθημερινές λεπτομέρειες που αποκαλύπτουν την ειρωνεία της Ιστορίας.
Η γυναίκα στο καφέ αποτελεί άλλη μία εξαιρετική μορφή. Η φράση:
«Εμείς μείναμε»
έχει σχεδόν αρχαιοελληνική τραγικότητα. Μέσα σε δύο λέξεις συνοψίζεται ολόκληρη η εμπειρία των ανθρώπων που εγκλωβίστηκαν στην Ιστορία χωρίς να έχουν επιλέξει τίποτε.
Από τεχνικής πλευράς, το διήγημα χρησιμοποιεί κινηματογραφική αφήγηση. Οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη σαν αργά travelling πλάνα. Ο συγγραφέας δεν περιγράφει υπερβολικά· επιλέγει λίγες, οξείες λεπτομέρειες:
οι σόμπες κάρβουνου,
τα δίχτυα με πατάτες,
οι κιτρινισμένοι τοίχοι,
ο βιολιστής που παίζει Johann Sebastian Bach,
το χιόνι που πυκνώνει.
Αυτές οι εικόνες δημιουργούν μια ατμόσφαιρα ψυχικής παγωνιάς και μεταϊστορικής μελαγχολίας.
Η αναφορά στο «Uber Alles τάξης» είναι εξαιρετικά εύστοχη. Ο συγγραφέας παίρνει το ιστορικό σύνθημα “Deutschland über alles” και το μετασχηματίζει σε σύμβολο της γερμανικής εμμονής με την πειθαρχία, την οργάνωση και την ιδεολογική καθαρότητα. Η βαρβαρότητα εδώ δεν παρουσιάζεται ως χάος αλλά ως υπερβολική τάξη. Αυτή είναι μια βαθιά φιλοσοφική ιδέα, συγγενική με τις αναλύσεις του Theodor W. Adorno για τη σχέση Διαφωτισμού και βαρβαρότητας.
Η φράση:
«Πέρασε από το σπίτι της, τα παράθυρα κλειστά, δεν χτύπησε το κουδούνι.»
είναι από τις πιο σημαντικές και λογοτεχνικά πυκνές στιγμές του διηγήματος, ακριβώς επειδή ο συγγραφέας δεν εξηγεί τίποτε. Η δύναμή της βρίσκεται στην αποσιώπηση.
Δεν μαθαίνουμε:
ποια ήταν η γυναίκα,
αν ζει,
αν τον πρόδωσε,
αν την εγκατέλειψε,
αν ήταν ερωμένη,
σύζυγος,
πριν την εξορία.
Το τέλος είναι εξαιρετικά δυνατό ακριβώς επειδή είναι ήσυχο. Δεν υπάρχει δραματική κορύφωση. Μόνο μια υπαρξιακή συνειδητοποίηση:
«ο εξόριστος δεν γυρίζει ποτέ πραγματικά»
Η επιστροφή αποδεικνύεται αδύνατη γιατί ο χρόνος έχει ήδη καταστρέψει τον τόπο που θα μπορούσε να ονομαστεί «πατρίδα». Αυτό συνδέει το διήγημα με τη μεγάλη λογοτεχνία της εξορίας του 20ού αιώνα — από τον Joseph Roth μέχρι τον Stefan Zweig.
Αξιολογικά, το κείμενο διαθέτει λογοτεχνική ποιότητα για πέντε βασικούς λόγους:
Ιστορική συνείδηση χωρίς διδακτισμό.
Πυκνή συμβολική δομή.
Υπαρξιακό βάθος.
Εξαιρετική οικονομία ύφους.
Πολυφωνική ηθική οπτική χωρίς εύκολες καταδίκες.
Το σημαντικότερο όμως είναι άλλο: το Βερολίνο του χνκουβέλη δεν είναι μόνο το Βερολίνο. Είναι κάθε τόπος όπου η Ιστορία διέλυσε την ανθρώπινη συνέχεια. Το Τείχος γίνεται μεταφορά για όλα τα εσωτερικά τείχη της μνήμης, της ενοχής και της εξορίας.
Γι’ αυτό το διήγημα αφήνει στο τέλος μια αίσθηση όχι απλώς θλίψης αλλά ιστορικής εξάντλησης. Σαν ένας πολιτισμός να περιπλανιέται μέσα στα ερείπια των ίδιων των ιδεών του.
.
.
.
