.
.
Ρ -Poetry Ποιηση
-χ,ν,κουβέλης c.n.couvelis
An Ancient Roman Painted Plaster Wall Fragment from Pompeii or Herculaneum. Last quarter 1st Century BC – 1st Century AD,
16.5 cm high, 14 cm wide
Διδώ και Αινειας
χνκουβελης cncouvelis
μεταφραζοντας
Βιργιλιος Αινειαδα IV, στιχοι 620–629,
-η κατάρα της Διδώς στον Αινεία-
αλλά πριν τη μέρα του να πέσει
κι άταφος στη μέση της άμμου να μεινει
αυτά προσεύχομαι,και τη τελευταια αυτή φωνή
μαζί με το αίμα μου χυνω,
τοτ'εσεις,Τυριοι,τη γενια
και κάθε μελλοντικό γενος
να το καταδιωξτε με μίσος,
και στη στάχτη μου αυτά τα δώρα
να στέλνετε,
αναμεσα στους λαούς καμια αγαπη
ούτε συμφωνίες να υπαρχουν,
ας ξεπηδήσει κάποιος απ'τα κόκκαλα μου εκδικητης,
ο οποίος με πυρσό και με σίδερο
τους Δαρδανους θα καταδιώξει αποικους,
τωρα,κάποτε στο μέλλον,
οποτεδήποτε τη δύναμη αποκτήσει,
ακτές ενάντια σ'ακτες,
κύματα σε κυματα
καταριέμαι,
άρματα σ'αρματα,
ας πολεμούν κι ίδιοι και τα εγγόνια
sed cadat ante diem mediaque inhumatus harena. 620
haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurumexercete odiis, cinerique haec mittite nostromunera. nullus amor populis nec foedera sunto.
exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor 625
qui face Dardanios ferroque sequare colonos,nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.litora litoribus contraria, fluctibus undasimprecor, arma armis: pugnent ipsique nepotesque
.
.
.
χνκουβελης cncouvelis
Η προσταγή της Διδώς
Καρχηδονιοι,η Διδώ φωνάζει,η Ρώμη
από έρωτα μ' αφανίζει,
αυτή να καταστρέψτε
στο νου σας να'χεται,
exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor
κι απ'τα κόκκαλα μου εκδικητης θα ξεπηδησε
τώρα,στο μέλλον,
το ante portas
αυτό κληρονομιά σας αφήνω,
εμπρός,τα όπλα του προδοτη
τα ρούχα του το ξίφος του στη φωτιά
μαζι κι εγω
προδομένη αγάπη με μίσος
να ξεπληρωθει
litora litoribus contraria, fluctibus undas
καταριεμαι
arma armis: να πολεματε
κι αυτούς και τα εγγόνια τους
Carthago:
Roma Delenda est
.
.
.
Μελέτη ανάλυση
Το ποίημα «Η προσταγή της Διδώς» του χνκουβελη είναι ένα ιδιαίτερα πυκνό κείμενο, όπου ο μύθος της Διδώς μετατρέπεται σε πολιτικό, ιστορικό και γλωσσικό μηχανισμό εκδίκησης. Η Διδώ δεν εμφανίζεται απλώς ως εγκαταλειμμένη ερωμένη του Αινεία· γίνεται η φωνή που ιδρύει, μέσα από την προσωπική της καταστροφή, έναν ολόκληρο ιστορικό προσανατολισμό της Καρχηδόνας.
Ο τίτλος: «Η προσταγή της Διδώς»
Η λέξη «προσταγή» είναι καθοριστική.
Δεν έχουμε:
τον θρήνο της Διδώς,
την προσευχή της,
την κατάρα της μόνο,
αλλά μια εντολή.
Η Διδώ μιλά στους Καρχηδονίους σαν αρχηγός, σαν ιδρύτρια, σαν νεκρή βασίλισσα που συνεχίζει να κυβερνά μετά τον θάνατό της.
Ο τίτλος επομένως μετακινεί το ποίημα από την περιοχή του ερωτικού δράματος στην περιοχή της ιστορικής επιταγής.
Η εγκατάλειψη από τον Αινεία δεν είναι πλέον ιδιωτική υπόθεση. Γίνεται πολιτική κληρονομιά.
Η πρώτη μεγάλη μεταμόρφωση: από τον έρωτα στην Ιστορία
«Καρχηδόνιοι, η Διδώ φωνάζει, η Ρώμη
από έρωτα μ' αφανίζει»
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας ολόκληρου του ποιήματος.
Η Διδώ δεν λέει απλώς:
«ο Αινείας με εγκατέλειψε».
Λέει ουσιαστικά:
«ο έρωτάς μου με οδηγεί στην καταστροφή και η Ρώμη είναι το αποτέλεσμα αυτής της καταστροφής».
Υπάρχει μια τεράστια ιστορική ειρωνεία.
Ο Αινείας φεύγει από την Καρχηδόνα για να εκπληρώσει το πεπρωμένο που θα οδηγήσει στην ίδρυση της Ρώμης. Η Διδώ, λοιπόν, πεθαίνοντας από έρωτα, γίνεται η μυθική αντίπαλος της μελλοντικής Ρώμης.
Ένας έρωτας μετατρέπεται σε γεωπολιτική σύγκρουση.
Το ιδιωτικό γίνεται δημόσιο.
Το ερωτικό γίνεται στρατιωτικό.
Το προσωπικό τραύμα γίνεται ιστορικό μίσος.
Η Βιργιλιακή Διδώ εισέρχεται αυτούσια στο ποίημα
Η φράση:
exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor
είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες φράσεις της Διδώς στην Αινειάδα του Βιργιλίου.
Η δύναμη της χρήσης της εδώ βρίσκεται στο ότι ο χνκουβελης δεν την μεταφράζει αμέσως.
Πρώτα αφήνει να ακουστεί η λατινική φωνή:
exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor
και κατόπιν:
«κι απ' τα κόκκαλά μου εκδικητής θα ξεπηδήσει»
Έτσι δημιουργείται μια διπλή γλώσσα.
Η λατινική είναι η γλώσσα της αρχαίας μνήμης.
Η ελληνική είναι η γλώσσα της επανερμηνείας.
Σαν να ανοίγει το ποίημα ένα αρχαιολογικό στρώμα και να αφήνει τον Βιργίλιο να μιλήσει μέσα στη σύγχρονη ελληνική ποιητική γλώσσα.
Η Διδώ γίνεται φωνή ενός λαού
Το σημαντικότερο συντακτικό άλμα είναι:
«Καρχηδόνιοι»
Η Διδώ δεν μιλά πλέον στον Αινεία.
Μιλά στον λαό της.
Αυτό αλλάζει τα πάντα.
Ο Αινείας είναι ο ερωτικός προδότης, αλλά η Ρώμη είναι ο ιστορικός εχθρός.
Έτσι το ποίημα κατασκευάζει μια αλυσίδα:
Αινείας → προδοσία → Διδώ → κατάρα → Καρχηδόνα → Ρώμη → πόλεμος.
Η ερωτική εγκατάλειψη γίνεται ο μυθολογικός σπόρος των Καρχηδονιακών Πολέμων.
Φυσικά, ιστορικά η σχέση αυτή είναι μυθολογική και όχι αιτιολογική. Και ακριβώς αυτή η αναχρονιστική συγχώνευση είναι ποιητικά ενδιαφέρουσα.
Ο χνκουβελης συμπυκνώνει αιώνες σε μία φωνή.
«τώρα, στο μέλλον»
Αυτός ο μικρός στίχος είναι εξαιρετικά σημαντικός:
«τώρα, στο μέλλον,»
Ο χρόνος παύει να είναι γραμμικός.
Η Διδώ βρίσκεται ταυτόχρονα:
στο παρελθόν,
στο παρόν,
στο μέλλον.
Η κατάρα της δεν ανήκει πλέον μόνο στη στιγμή του θανάτου της.
Γίνεται κληρονομική.
Το «τώρα» της Διδώς γίνεται το «μέλλον» των Καρχηδονίων.
Η ιστορία παρουσιάζεται σαν κάτι που κληροδοτείται μαζί με το τραύμα.
Το «ante portas»: η Ιστορία εισβάλλει στο ποίημα
«το ante portas»
Εδώ το ποίημα κάνει μια ακόμη πιο τολμηρή χρονική συμπίεση.
Το ante portas παραπέμπει στη γνωστή λατινική φράση Hannibal ante portas — «ο Αννίβας προ των πυλών».
Ο Αννίβας, όμως, βρίσκεται σε άλλη ιστορική στιγμή από τη Διδώ.
Ο χνκουβελης τοποθετεί αυτές τις διαφορετικές ιστορικές εποχές η μία πάνω στην άλλη.
Έχουμε:
Διδώ → Αννίβας → Καρχηδόνα → Ρώμη.
Ολόκληρη η καρχηδονιακή ιστορία συμπυκνώνεται μέσα στη φωνή μιας γυναίκας.
Αυτό είναι από τα πιο ενδιαφέροντα τεχνικά χαρακτηριστικά του ποιήματος:
η Ιστορία δεν παρουσιάζεται ως χρονολόγιο αλλά ως παλίμψηστο.
Οι αιώνες γράφονται ο ένας πάνω στον άλλο.
«κληρονομιά σας αφήνω»
«αυτό κληρονομιά σας αφήνω»
Η λέξη κληρονομιά μετατρέπει την κατάρα σε πολιτιστική παρακαταθήκη.
Η Διδώ δεν αφήνει στους Καρχηδονίους:
πλούτο,
βασίλειο,
θησαυρούς,
παλάτια.
Αφήνει ένα μίσος.
Αυτό είναι η σκοτεινή κληρονομιά του ποιήματος.
Η πολιτιστική μνήμη εδώ δεν είναι ουδέτερη. Κληρονομείται ως τραύμα.
Η σκηνή της φωτιάς
«τα όπλα του προδότη
τα ρούχα του το ξίφος του στη φωτιά
μαζί κι εγώ»
Εδώ το ποίημα επιστρέφει στην τελετουργία της αυτοκτονίας της Διδώς.
Όμως η σκηνή μετασχηματίζεται.
Τα αντικείμενα του Αινεία γίνονται λείψανα της προδοσίας:
όπλα → ρούχα → ξίφος → φωτιά.
Και αμέσως:
«μαζί κι εγώ»
Η Διδώ δεν καίει απλώς τα αντικείμενα του αγαπημένου.
Καίγεται μαζί με την ιστορία του έρωτά της.
Η φωτιά επομένως έχει διπλή λειτουργία:
καταστροφή + μεταμόρφωση.
Η νεκρή Διδώ γίνεται η πηγή της κατάρας.
«προδομένη αγάπη με μίσος / να ξεπληρωθεί»
Αυτοί είναι ίσως οι πιο ανθρώπινοι στίχοι του ποιήματος.
Γιατί πίσω από την Ιστορία, πίσω από την Καρχηδόνα και τη Ρώμη, υπάρχει κάτι πολύ απλό:
μια γυναίκα που προδόθηκε.
Η λογική της είναι σχεδόν μαθηματική:
αγάπη → προδοσία → πόνος → μίσος → εκδίκηση.
Η λέξη «ξεπληρωθεί» είναι ιδιαίτερα δυνατή.
Ο έρωτας εμφανίζεται σαν χρέος.
Η προδοσία σαν οφειλή.
Και το μίσος σαν τρόπος εξόφλησης.
Το λατινικό «litora litoribus contraria, fluctibus undas»
Η δεύτερη μεγάλη λατινική παρεμβολή:
litora litoribus contraria, fluctibus undas
δημιουργεί μια εντελώς διαφορετική αίσθηση.
Η επανάληψη:
litora / litoribus
fluctibus / undas
δημιουργεί μια σχεδόν πολεμική συμμετρία.
ακτές εναντίον ακτών,
κύματα εναντίον κυμάτων.
Είναι σαν η ίδια η γεωγραφία να στρατεύεται.
Δεν πολεμούν μόνο άνθρωποι.
Πολεμούν:
ακτές,
θάλασσες,
κύματα,
τόποι.
Η Μεσόγειος γίνεται πεδίο σύγκρουσης.
«arma armis: να πολεμάτε»
Και μετά:
arma armis: να πολεμάτε
Εδώ η γλώσσα γίνεται σχεδόν στρατιωτικό σύνθημα.
Η επανάληψη:
arma / armis
παράγει μια μορφολογική αντιπαράθεση:
όπλα με όπλα.
Η λατινική γραμματική μετατρέπεται σε πολεμική γραμματική.
Και αμέσως η Διδώ μεταφράζει:
«να πολεμάτε»
Σαν να μην αρκεί πλέον η λογοτεχνική αναφορά στον Βιργίλιο.
Η Διδώ εκδίδει διαταγή.
«κι αυτούς και τα εγγόνια τους»
Αυτό είναι ίσως το πιο σκοτεινό σημείο.
«κι αυτούς και τα εγγόνια τους»
Η εκδίκηση παύει να αφορά τους πραγματικούς υπαίτιους.
Περνά στους απογόνους.
Έτσι δημιουργείται η έννοια της κληρονομικής ενοχής.
Ο Αινείας προδίδει τη Διδώ.
Οι Ρωμαίοι όμως που θα έρθουν πολύ αργότερα δεν είναι προσωπικά υπεύθυνοι για την πράξη του Αινεία.
Το ποίημα, επομένως, θέτει ένα μεγάλο ηθικό ερώτημα:
Μπορεί η Ιστορία να κληροδοτεί όχι μόνο τη μνήμη αλλά και το μίσος;
Η απάντηση του ποιήματος δεν είναι διδακτική.
Η Διδώ απλώς διατάζει.
Και ακριβώς γι' αυτό το τέλος είναι τόσο ανησυχητικό.
Το τέλος: «Carthago: Roma Delenda est»
Carthago:
Roma Delenda est
Το τέλος είναι εξαιρετικά ευφυές ως σύνθεση.
Η φράση Carthago delenda est είναι συνδεδεμένη με τον Κάτωνα και τη ρωμαϊκή πολιτική ρητορεία: η Καρχηδόνα πρέπει να καταστραφεί.
Ο χνκουβελης κάνει την αντιστροφή:
Carthago: Roma Delenda est
Δηλαδή:
Καρχηδόνα: η Ρώμη πρέπει να καταστραφεί.
Εδώ ολόκληρη η ιστορία αντιστρέφεται.
Η φωνή της Ρώμης επιστρέφει εναντίον της ίδιας της Ρώμης.
Η μεγάλη ειρωνεία του τελευταίου στίχου
Το τέλος είναι σχεδόν ιστορική βλασφημία.
Η πραγματική ιστορία κατέληξε:
Carthago delenda est.
Η Καρχηδόνα καταστράφηκε.
Το ποίημα όμως γράφει:
Roma Delenda est.
Η Ρώμη γίνεται τώρα το αντικείμενο της καταστροφής.
Έτσι ο χνκουβελης δεν αλλάζει απλώς μια φράση.
Αλλάζει τον νικητή και τον ηττημένο της Ιστορίας.
Η ποίηση αποκτά τη δυνατότητα να ξαναγράψει την Ιστορία.
Οι τέλειες στο τέλος
.
.
.
Οι τελείες αποκτούν σχεδόν υλική σημασία.
Μετά από μια τόσο πυκνή ιστορική και γλωσσική έκρηξη, το ποίημα σιωπά.
Η σιωπή μπορεί να σημαίνει:
τον θάνατο της Διδώς,
το τέλος της Καρχηδόνας,
την καταστροφή της Ρώμης,
ή την αδυναμία της Ιστορίας να τελειώσει.
Έτσι η τελεία δεν είναι απλώς στίξη.
Είναι τάφος.
Η αρχιτεκτονική του ποιήματος
Το ποίημα μπορεί να διαβαστεί σαν μια αλληλουχία τεσσάρων σταδίων:
ΕΡΩΤΑΣ
↓
ΠΡΟΔΟΣΙΑ
↓
ΚΑΤΑΡΑ
↓
ΠΟΛΕΜΟΣ
Και από κάτω υπάρχει μια δεύτερη αλυσίδα:
Διδώ
↓
Αινείας
↓
Καρχηδόνα
↓
Ρώμη
Αυτές οι δύο αλυσίδες ενώνονται.
Το προσωπικό τραύμα γίνεται ιστορική σύγκρουση.
Η γλωσσική υβριδικότητα
Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του ποιήματος είναι η συνύπαρξη:
Νεοελληνικής + Λατινικής + αρχαίου μύθου + σύγχρονης ποιητικής γραφής.
Οι λατινικές φράσεις δεν λειτουργούν ως διακοσμητικές παραπομπές.
Είναι δομικά υλικά του ποιήματος.
Το λατινικό κείμενο φέρνει μαζί του:
τον Βιργίλιο,
τη Ρώμη,
την κλασική παιδεία,
τη ρητορική,
την Ιστορία,
τη μνήμη της αυτοκρατορίας.
Η ελληνική γλώσσα, αντίθετα, κάνει αυτή την αρχαία φωνή σύγχρονη.
Έτσι ο χνκουβελης δεν γράφει ένα ποίημα για τον Βιργίλιο.
Γράφει ένα ποίημα σε διάλογο με τον Βιργίλιο.
Το ποίημα ως «μετα-Αινειάδα»
Θα μπορούσε μάλιστα να χαρακτηριστεί μετα-Αινειάδα.
Η Αινειάδα αφηγείται την πορεία που οδηγεί προς τη Ρώμη.
Το ποίημα του χνκουβελη κάνει το αντίστροφο:
επιστρέφει από τη Ρώμη στην Καρχηδόνα.
Παίρνει τη φωνή που βρίσκεται στο περιθώριο της ρωμαϊκής ιστορίας — τη Διδώ — και την κάνει κεντρική.
Είναι, επομένως, μια ποιητική αντιστροφή της αυτοκρατορικής αφήγησης.
Η Ρώμη δεν είναι πλέον το κέντρο.
Το κέντρο είναι η γυναίκα που έμεινε πίσω.
Η Διδώ ως αντι-ιστορική φωνή
Η Διδώ έχει ιδιαίτερο ρόλο.
Η επίσημη Ιστορία γράφεται από τους νικητές.
Το ποίημα επιτρέπει να μιλήσει ο ηττημένος.
Και μάλιστα όχι απλώς ο ηττημένος:
η εγκαταλειμμένη γυναίκα.
Έτσι το ποίημα δημιουργεί μια δεύτερη Ιστορία:
την Ιστορία από την πλευρά του τραύματος.
Η Διδώ δεν μπορεί να αλλάξει το παρελθόν.
Μπορεί όμως να κατασκευάσει μια άλλη μνήμη του μέλλοντος.
Επομένως:
«Η προσταγή της Διδώς» είναι ένα ποίημα που χρησιμοποιεί τον αρχαίο μύθο όχι ως αναπαράσταση αλλά ως μηχανή παραγωγής σύγχρονου νοήματος.
Ο χνκουβελης παίρνει:
τη Διδώ,
τον Αινεία,
τον Βιργίλιο,
την Καρχηδόνα,
τη Ρώμη,
τον Αννίβα,
τις λατινικές φράσεις,
την ιστορική μνήμη,
και τα τοποθετεί σε ένα ενιαίο ποιητικό παρόν.
Το αποτέλεσμα είναι μια ποιητική ανατροπή της Ιστορίας.
Η Διδώ πεθαίνει, αλλά η φωνή της δεν πεθαίνει.
Αντίθετα, γίνεται διαταγή:
«να πολεμάτε»
και τελικά γίνεται ιστορικό αντισύνθημα:
Carthago: Roma Delenda est
Έτσι το ποίημα αρχίζει με έναν έρωτα και τελειώνει με μια αυτοκρατορία υπό καταδίκη.
Και αυτή είναι ίσως η βαθύτερη ειρωνεία του:
η Ρώμη που γεννήθηκε μέσα από την εγκατάλειψη της Διδώς επιστρέφει, αιώνες αργότερα, μέσα στη φαντασία του ποιήματος, ως ο εγκαταλειμμένος εχθρός της Καρχηδόνας.
Η Διδώ δεν ζητά πια απλώς εκδίκηση από έναν άνδρα.
Ζητά να ξαναγραφτεί η Ιστορία.
.
.
.
χνκουβελης cncouvelis
μεταφράζοντας
το ποίημα της μεγαλης Κουβανης ποιητριας
Dulce María Loynaz(1902-1997)
-En mi jardín hay rosas…
στον κήπο μου υπάρχουν ροδα...
δεν θέλω,αν είναι δυνατόν,
το δώρο μου να χαθει,
αλλά να ζει και να διαρκεί
σ'όλη τη ζωή του αγαπημένου μου
-Σενεκας-
Στον κήπο μου υπάρχουν ροδα:
Εγώ δεν θέλω να σου δωσω
τα ρόδα που αυριο...
που αύριο δεν θα'χεις
Στον κήπο μου υπάρχουν πουλιά
με τραγούδια κρυστάλλινα:
αλλά δεν σου τα δίνω,γιατί
φτερά έχουν για να πετουν
Στον κήπο μου,μέλισσες
εκλεκτή φτιαχνουν κηρηθρα:
ενός λεπτού γλυκά...
δεν θέλω να στη δωσω
Για σένα το άπειρο
η' τίποτα:την αθανασια
η' αυτή τη βουβή θλιψη
που δεν θα αντιληφθεις
Η ανείπωτη θλίψη
τού να μην εχω να δωσω
σ'αυτον που στο μέτωπο φερει
κάτι από την αιωνιότητα
Άσε,άσε τον κήπο...
μην αγγίζεις την τριανταφυλλιά:
Τα πράγματα που πεθαινουν
δεν πρέπει ν'αγγιζονται
.
.
-En mi jardín hay rosas…
No quiero, si es posible
que mi beneficio desaparezca,
sino que viva y dure toda
la vida de mi amigo.
-Séneca
En mi jardín hay rosas:
Yo no te quiero dar
las rosas que mañana…
Mañana no tendrás.
En mi jardín hay pájaros
con cantos de cristal:
No te los doy, que tienen
alas para volar…
En mi jardín abejas
labran fino panal:
¡Dulzura de un minuto…
no te la quiero dar!
Para ti lo infinito
o nada; lo inmortal
o esta muda tristeza
que no comprenderás…
La tristeza sin nombre
de no tener que dar
a quien lleva en la frente
algo de eternidad…
Deja, deja el jardín…
no toques el rosal:
Las cosas que se mueren
no se deben tocar.
.
.
.
χνκουβελης cncouvelis
μεταφραζοντας
Όμηρος Ιλιάδα ραψωδία Δ' στίχοι 30-49
-Η λογομαχία Δια και Ήρας-
σ'αυτη πολύ αγανακτισμένος ο Δίας
που τα σύννεφα μαζεύει αποκριθηκε,
δαιμονική γυναίκα τι λοιπόν ο Πριαμος και τα παιδιά
του Πριάμου τόσα κακά σου κάναν,
και τόσο σφοδρα μανιασες,
το Ίλιο να εξαφανισεις την καλοχτισμένη πολη,
κι αν εσύ,αφού μέσα απ'τις πύλες μπεις
και τα μακρά τα τείχη,
κι ώμο καταβροχθιζες τον Πριαμο
και τα παιδιά του Πριαμου,
και τους άλλους Τρώες,
ίσως τότε το χολιασμα να σου περνούσε,
πραξε όπως θέλεις,όμως ας μην γίνει
τούτο αργοτερα αιτία μεγάλης φιλονικίας
κι έχθρας ανάμεσα σε σένα και σε μενα,
κι ακόμα κάτι άλλο θα σου πω,και μέσα στα μυαλα σου βάλ'το,
γιατί όποτε κι εγώ μανιασμένος τη πόλη που θελω
να εξαφανίσω,
εκεί οπου αντρες αγαπητοί σε σένα
έχουν γεννηθεί,
μη το χολιασμα μου εμποδίσεις,
αλλ'αφησε με,
γιατί κι εγώ με την θέληση μου στην έδωκα
αν κι η καρδιά δεν το'θελε,
γιατί απ'τις πόλεις κάτω απ'τον ήλιο
και τον έναστρο ουρανο που κατοικούν
οι ανθρώποι πάνω στη γη
η πιο αρεστή στη καρδιά το ιερό Ίλιο
σε μένα ηταν,
κι ο Πριαμος κι ο λαός τού Πριάμου με το γερό δόρυ,
για ποτε στο βωμό μου δεν ελλειψε
απ'το συμποσιο ίση μερίδα,
κι από σπονδες κι από κνισα,
γιατί αυτη τη τιμή μοιραζόμαστε εμεις,
Τὴν δὲ μέγ’ ὀχθήσας προσέφη νεφεληγερέτα Ζεύς·30
«δαιμονίη τί νύ σε Πρίαμος Πριάμοιό τε παῖδες
τόσσα κακὰ ῥέζουσιν, ὅ τ’ ἀσπερχὲς μενεαίνεις
Ἰλίου ἐξαλαπάξαι ἐϋκτίμενον πτολίεθρον;
εἰ δὲ σύ γ’ εἰσελθοῦσα πύλας καὶ τείχεα μακρὰ
ὠμὸν βεβρώθοις Πρίαμον Πριάμοιό τε παῖδας35
ἄλλους τε Τρῶας, τότε κεν χόλον ἐξακέσαιο.
ἕρξον ὅπως ἐθέλεις· μὴ τοῦτό γε νεῖκος ὀπίσσω
σοὶ καὶ ἐμοὶ μέγ’ ἔρισμα μετ’ ἀμφοτέροισι γένηται.
ἄλλο δέ τοι ἐρέω, σὺ δ’ ἐνὶ φρεσὶ βάλλεο σῇσιν·
ὁππότε κεν καὶ ἐγὼ μεμαὼς πόλιν ἐξαλαπάξαι40
τὴν ἐθέλω ὅθι τοι φίλοι ἀνέρες ἐγγεγάασι,
μή τι διατρίβειν τὸν ἐμὸν χόλον, ἀλλά μ’ ἐᾶσαι·
καὶ γὰρ ἐγὼ σοὶ δῶκα ἑκὼν ἀέκοντί γε θυμῷ·
αἳ γὰρ ὑπ’ ἠελίῳ τε καὶ οὐρανῷ ἀστερόεντι
ναιετάουσι πόληες ἐπιχθονίων ἀνθρώπων,45
τάων μοι περὶ κῆρι τιέσκετο Ἴλιος ἱρὴ
καὶ Πρίαμος καὶ λαὸς ἐϋμμελίω Πριάμοιο.
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.»
.
.
.
χνκουβελης cncouvelis
Η Ποιηση Ειναι Ενα Ντοκουμεντο
Αποσπασματα [Σχεδιων ]
Ποιηση Ειναι Ενα Ντοκουμεντο
π.χ για τον Ανθρωπο
π.χ για τον Τοπο
π.χ για τις Ιδεες
π.χ για τον Κοσμο
Υπογραψα τη Δηλωση Μετανοιας:
ο λοφος ενα καθισμα κυπαρισσιου
το παιδι [μου] νομισμα χρονου
η φωνη μια ατμομηχανη σιωπης
το αλογο στο τραπεζι της χλοης χορταινει
Σκεφτομαι το τοπιο πεδιαδες και χωραφια
δεντρα σπιτια κι ανθρωπους
οπως τα πλακοστρωτα του Πικιωνη
[ Ενα Ντοκουμεντο ] π.χ για τη Γλωσσα
Δοξα σοι
Η Μεγαλη Εποχη των Εφευρεσεων Βασανιστηριων:
το χερι ,στη παλαμη, καρφωμενο με προγκα
[λογοκρισιας]
τα δοντια στη ταναλια της φαυλοτητας και της
φλυαριας
τα ματια με βελονες αιμοραγουν την εικονα σου
στο βραχο η κραυγη, πουλι πελωριο
τιμωριας
στο πλυσταριο των Ιδεων χρονια
η Ελενη, παει πισω στον χρονο
αχνη γραμμη βλεμματος
εξαχνωση ρυθμων
και νοσταλγια της Δικαιοσυνης του Παρελθοντος
τωρα το σαξοφωνο τ'ουρανου
με συννεφα και βροντες
ακουει [τη γραφη ] τα πουλια [ με τα ]
γαλαζια ν
στο πλυσταριο της Ιστοριας χρονια
η Ελενη
''γυρισε ο Οδυσσεας '' της φωναξε ο Ορεστης
''τωρα θα μαθευτουν ολα ''
η πεταλουδα το λουλουδι κεντουσε
σε πλαγιο του δευτερου ηχο κιτρινο
και κοκκινο
[Ενα Ντοκουμεντο ] π.χ για τις Ιδεες
πηρε τις παπαρουνες απ'το σωμα του Αδωνι
κι εβαψε κοκκινα τα κεραμιδια
κι οτι περισσεψε χυθηκε κοκκινο [στα λογια]
καθισαμε τον ηλιο στις καρεκλες
κι ανεβασαμε ψηλα στον ουρανο τα σωματα
των παιδιων ολη μερα
απ'αυτο παρα πολυ ωφεληθηκαμε
ποσες εξοριες [παθαμε]στα πραγματα
με ποσες εξοριες ασκηθηκαμε στα πραγματα
το μεσημερι κερασα τον κυρ Πλατωνα
καφε στο καφενειο , πληρωσα
με δραχμες Δημοκρατιας τριακοντα την ενοχη μου
[Ενα Ντοκυμαντερ ]
π.χ για τον Κοσμο
στοχος του πουλιου το βελος
στοχος της κινησης το νερο
στοχος της βραδυτητας η χελωνα
αφαιρωντας ανακαλυφθηκε το μηδεν
ο Αισχυλος ασκηται με Ερωτηματικα
Μνημης
ο ηθοποιος μπροστα απ'το σκηνικο ενος
δεντρου ειπε: να λεω αυτα σε σενα
ο μοναδικος Θεατης ,απαντησε:
ακουσε τον ανεμο που με παρασερνει
και μαζεψε τα φυλλα μου [ενα ενα ]
[Ενα Ντοκουμεντο ] π.χ για την Ποιηση
.
.
so [ η αποικια των Ελληνων ] νερο ποταμου
See [ ενα τοπιο] ελιες [φως θαλασσας]
my bird – βραχοι αποσπασματα [προσωπων]
κυλησαν στον αμφικοιλο καθρεφτη
to words
[and Μυθοι περι Ηρακλεους και τα τοιαυτα
[και σαν ψωμι μοιρασε : ''τάυτο η' ετερον''
[χρωμα , φτερα αγγελου
ξημερωμα κορης λευκο
αγορασε σε μονεδα κρινων
το κοκκινο αλογο των συλλογισμων
[a factory ] αντιστροφο
a fuga [το
νερο
η
πεστροφα
κοντρα στο ρευμα
light [ κεντρομολο
του Αισχυλου καρποφορο βιβλιο
διαβαζει η [Maria Callas ]
μηλια των κηπων μου
αναβαθμοι περιστεριων
οταν στην Αγορα ο ρητορας αντιδικει
με σοφιστες : πιο περα απ'την αναγκη η Ποιηση
[κυκλος δεντρων σ'αρμυρα κυματα πευκων
[το παιδι με πτυχωσεις κοχυλιων παιδευει
τον χρονο
[in my sea ] δελφινια οι προγονοι κι οι επιγονοι
εμφυαλωμενα πρωτοζωα
[ τα κειμενα ] πολιτικων συστηματων [ το μελλον
λιθος [προσωπων ]
so [ η αποικια των Ελληνων ] νερο ποταμου
φωνων [ να το σπιτι που γεννηθηκες
κι απ'το παραθυρο τιναζοντας σεντονια
γεμισες τον ουρανο ασπρα συννεφα
[how ] να ταισεις τα πουλια και μας
τωρα που γυρισαμε απο την εξορια των δικων μας
[μετρα ] λειπει η μερα της πληρωμης
ενα κομματι του τοπου μου να φυλαχτει:
ο Οδυσσεας θα γυρισει : κρατηστε αναμμενο τον
κοσμο
[καπνο ανωθρωσκοντα ]ανθρωπων ποθει
η ψυχη μας ,
αυριο μαζι τρωμε , τα δεντρα τα χερια μας πουλια
τα λογια ως κρινα αγρων και
χλοη
.
.
ΙΣΟΡΡΟΠΑ ΛΟΓΩΝ
τινα γραφην σε γεγραπται; φυτα
δεντρα ,πληρης κυκλων
αριστα πολιτευματα πουλιων
γεωργων,ειπε:''ου φαυλον εστιν''
και φαινεται μοι:με αλλοτριον αγρον
πληρωθηκε να
συμπληρωνει τα κενα με λογους
νομισματα αχρηστα
μουσικη και προχειροτητες
υπο γαρ λιμου πολλων ανθρωπων ο
φονος της Δημοκρατιας
αληθη να λες τα ωφελιμα ,αυριο
η αναγκη
τα δε εναντια
και τα εγκωμια στους κολακες
και υπερ των ραδιουργων
αναγκη στο μαθημα της παπαρουνας
να μαθουμε να αντιστεκομαστε
στα κομψα ψεματα
ποιο μερος του ανθρωπου ειναι ισοσκελες
στο γνωστο και στο αγνωστο
αλογο τρεχει και πισω σκυλια, ο
κυνηγος μετραει τα κερδη και τη ζημια
τι κερδισες, αν ο ανθρωπος υπηρετης
πλεονεκτων εμπορων, αν
αποκρυψεις τα δωρα Ποιητων
νερα ,και μοι ωρα απιεναι
.
.
ΙΣΟΡΡΟΠΑ ΠΡΑΞΕΩΝ
.στα ορια του κειμενου
ερωτηματα / λαθων
-και συμφωνα με τον ανθρωπο ,
το ''περι φυσεως ζητειν εληξεν''
- πως πανηγυρικοι λογοι διαφορων σοφιστων
σαν μαχαιρι κοβουν το κρεας της σκεψης,
παροντες των χρησμων
αμαθεις των πραξεων και
των Ονοματων
και περι ιππων και των αλλων απαντων ζωων
Τι ξερεις;
ο Νομος δεν βλαπτει τους πονηρους
κι εσενα εκοντα η ' ακοντα
σε βλαπτουν
τον δε φονο του Πατροκλου πληρωσε ο
Εχτορας εχθρος ,μην νομιζεις αλλιως,
η Ηλεκτρα περιμενει τον Ορεστη
να εξοριστει ο Αιγισθος
να πληρωσει.Ολη η Ιστορια Ισολογισμοι
Πληρωμων
-επαναληψη λεξεων και φρασεων και εργων,
εγινε οιωνοσκοπος ,ειρωνευτικε,ειχε δουλους
επιρρεπης στη κολακεια καποιος
τον κατηγορισε για φιλαυτια
και δεν ειχε αδικο
[τον συνελαβαν οι ανθρωποι του Αντωνιου
του τρυπησαν τη γλωσσα με βελονα την
εκοψαν συριζα την πεταξαν στα σκυλια ]
στον πλειστηριασμο των Ιδεεων του
δεν ειχε αγοραστες
εν τω μεταξυ κι αλλη τριανδρια
.
.
ΙΣΟΡΡΟΠΑ ΙΣΤΟΡΙΩΝ
Εσυ ,τι ζητουσες ενας Ουνος στη Θεσσαλονικη;
Εφυγα,να μην παραδοθω
Εγω αιχμαλωτος βαρβαρων
Το τρενο φορτωθηκε απροσωπα σωματα
Αοματα στιφη λιθοβολιστων
Εσυ ,τι ζητουσες ενας Βιτσιγοτθος στην Αθηνα;
Δεν κατηγορω
Αναφερω την Ιστορια
.
.
ΙΣΟΡΡΟΠΑ ΙΣΤΟΡΙΩΝ
Ποτε θα χρειαστουμε τ'αεροπλανα
των μελισσων;
φωνες φωνες φωνες
Αντισταση
ακουγονται
Ε,οχι και νικητες οι νικημενοι
Κι'αυτες οι παρελασεις;
Τι επαρση.Για γελια
Νοτια,παρατεταγμενα αγαλματα.Ορθια
Νοτια,παρατεταγμενα αγαλματα.Ορθια
Νοτια,παρατεταγμενα αγαλματα.Ορθια
Στα χωματα κοκκινες παπαρουνες
Στα χωματα κοκκινες παπαρουνες
Στα χωματα κοκκινες παπαρουνες
κλεινουν τα παραθυρα
στα προθυρα της Ελευθεριας,Προσοχη
Προσοχη Προσοχη
Ελληνες Συνεχιστε την Ιστορια
.
.
ΙΣΟΡΡΟΠΑ ΙΔΕΩΝ
A Roman on-χρημα
ανθρωπων- times
απο το Αλφα στο Βητα
και στο Γαμμα -Infinity
Anfang und Ende
-στον καθρεφτη ο ανθρωπος
αντιστροφο ερωτημα-vita
φωνη,ως pin-ups,-a roman
να,εκει.Το Θεατρο
Ανδρεικελων-a deux scenes
notre art moderne -Est- la Poesie
των Πραξεων Διωγμοι
parmi vous
il y a- a face
πισω απ'το δεντρο το βλεμμα
σταματησε στη θαλασσα
He said-to emporio an
architecture of the Word
-ο ηθοποιος δειπνισε λεξεις
το προσωπειο ταιριαζε
στον θεατη-except
το υφος της σεληνης-δεν
προφερεται ετσι το σιγμα-
He is none of our party-αυτος
μπορει να'ναι -businessman
φερε το χρημα,ξερεις εσυ-
I Never Made So-και οραν
και ακουειν
.
.
24 ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ
Αλφα
Αν τα εργαλεια των πουλιων ειναι τα δεντρα
και το φως ειναι η ενρινη φωνη του λευκου
οπως αρχαια φωνη ..........η μελισσα οργανο ηχων
τριων τεταρτων ......των......γλωσσας ρητορων η'
ειδωλο κορης ......ανθεων.......παγκρατιστων και
των κυκνων.......βλεμματα........ο Αιας στη Τροια
ο σπορος.........ασυμμετριας........στον Κολωνο ο
τριων η'.......................................Οιδιποδας τον
δυο............μεταξυ Ομηρου και..........Καδμον η'
αν........της Μηδειας η γοητεια των........εκδοχων
με φαινομενικη λιτη πλοκη τα συμβαντα στο
μελλον
.
.
ΑΡΧΗ - ΤΕΛΟΣ
Αρχη
What do you care about Poesie?
a reporter from a TV Station
asked me:
εγχαρακτα γραμματα στ'αγγεια
των ματιων
εκ διαλυμενου πηλου το σωμα
φυλλοειδης ροδακας κοιλιας
πανσεμνος διανησασα βιον
Ενθαδε κειτε
δικαιος ασκητης
και η γλωσσα φαινεται αιτιατη
μηχανη ερμηνειων
αθροιστης απο αρσενικο σε θηλυκο
παραχαραξη Ιστοριας η
Ιδεολογια
τα απολιθωματα χρονικα σχηματα
σπινων
to begin on the question
I look for covers of controls
διχως λεξεις
μουχλα, μ'ενα κουτι κονσερβας
η αστικη κοινωνια τρεφεται
απο το Ιερο του Απολλωνα ο Κουρος
του Πτωου
στη Βοιωτια ,στο μετωπο η μνημη
νηπιων οργανισμων ρυθμοι
μορφων
Herr,αυτο το συστημα αξιωματων
δεν περιεχει αντιφασεις η'
περιεχει μονο αντιφασεις
A similar thing holds for birds
red white yellow stoones
What about in Euclidean Cage?
ως φλυαξ η συλληψη του Ηρακλη ο
γερων Διας η Αλκμηνη πορνη
τεμαχιον οστρακου στο μουσειο
Χαιρ[ε]
Νικω
Σωσινικα Χαιρε
Βακχιω Χαιρε
αυλητας
Che dici? Favelle Favelle
Tuoni . O Giorno.
What is that Word?
Περγαμηνων τε ...
Τελος
.
.
ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ ΠΟΙΗΣΗΣ
Η Ποιηση εντονη
λογομαχια Νηπιων
search
.
.
Οδυσσεα ,ακου:
η Δημοκρατια των
Ελληνων εκδιδεται,
πορνη
.................No Fun
.....I Want to Know
.
.
στο πιανο της θαλασσας
η οβερτουρα των διχτυων
κομψη χορογραφια γλαρων
ποιος θυμος Αχιλλεα
σε τιμωρησε
για τον Ατρειδη
η Ελενη ενας γραμμενος
παπυρος σβηνεται στο νερο
των νευρων σου
A silent touch of fishes
Til the Morning
.
σσσ ... κοιμαται
.
στη τριτη σκηνη βγηκε ο Τειρεσιας
με μαγιο του 19ου αιωνα
στα χερια βατραχοπεδηλα
κιτρινα γαντια
ανοιξε την ομπρελα και
την εκλεισε επειτα
σοβαρος
την αφησε στο τραπεζι
ν'ανεβει τη σκαλα με χορευτικες κινησεις
φτανοντας στον εξωστη υποκλιθηκε
στους θεατας δηλαδη σ'εμας
επειτα σαν να'θελε να μας διασκεδασει
με τριπλη περιστροφη βουτηξε στο κενο χωρο
Σιγα μη μας κοροιδεψε
ενας τυφλος κλοουν ηταν ο γελοιος
.
.
Gentlemen
Nothing
.
.
Ποση αποσταση βιβλιων απεχουμε
η' πουλιων;
κιτρινων η' μπλε αν προτιμας
...Απο το Α στο Β τι δεν υπαρχει;
η' ποσα ασημαντα ειναι;
Εσυ να μου πεις.
Οχι τωρα , αυριο.
Θα περιμενω.
Θα'χεις ακουστα για κεινον
τον Πινδαρο
εκ θεων γαρ μαχανε πασαι
βροτεαις αρεταις
Ποσα ,μετρα Ezra Pound η'
και χιλιομετρα απεχουμε;
και πως ονομαζουν τους Υακυνθους
στη Γλωσσα σου;
Εστω την Ελληνικη
As a window opened upon
the blue word
της Θαλασσας
Upon Words I Am
.
.
ΙΣΟΡΡΟΠΑ ΠΡΑΞΕΩΝ .
Και των ρηγματωσεων
το στερεωμα η γη , ενας
ανθρωπος πουλησε την πραματεια του
κερδος
ενας κηπος με μηλιες στην
ακρη της θαλασσας διχτυ
πουλιων
ο αερας με σημειωτον
οριζει τα συνορα των σωματων μας
πληθυνθηκαν τα χρεωγραφα
των ιδεων μας
σοφιστειες ασυμπτωτων πραξεων
προβολες κυματων σε L major
νανος καιρος χρηματιζεται
παρα θιν αλος , ο υπεροπτης
αιφνιδιως φωνες εντομων
και γυμνα σπουργιτια ναυαγοι
σε γεωμετριες κατοπτρων
προεξεχοντας ο χρονος
χρηματοδοτει επενδυσεις αντιφασεων
η αφαιρεση της φυσης ο ανθρωπος
ο πολλαπλασιασμος των φυτων το δασος
η διαιρεση των φυλλων το φθινοπωρο
η προσθεση των χελιδονιων το ταξιδι
ολος ο Προμηθεας
μια αδεια μαγνητοταινια εικονων
ολη η Δημοκρατια
ενα υπερφυαλο σινεμασκοπ ειδησεων
γκροσο κολπο χρηματιστων το τοπιο
τετραγωνα αποφαγια πολιτικης
προσθεσε στα κομσα λογια το ψεμα
''και δεν υπαρχει το ψεμα της αληθειας
ενω υπαρχει η αληθεια του ψεματος ''
απουσια φωνων η σιωπη
πληθωρισμος σιωπων η κραυγη
.
.
.
Μελέτη αναλυση
«Η Ποίηση είναι ένα Ντοκουμέντο» του χνκουβελης δεν λειτουργεί ως συμβατικό ποιητικό έργο. Είναι περισσότερο ένα ποιητικό αρχείο, ένα εργαστήριο γλώσσας, εικόνων, ιστορίας, πολιτικής, μύθου και μνήμης. Η ίδια η λέξη «Ντοκουμέντο» είναι το κλειδί: ο ποιητής δεν θέλει απλώς να «εκφραστεί», αλλά να καταγράψει τα ίχνη του ανθρώπου μέσα στον κόσμο.
Η βασική ποιητική θέση: «Η Ποίηση είναι ένα Ντοκουμέντο»
Η πρώτη φράση:
«Ποίηση Είναι ένα Ντοκουμέντο
π.χ για τον Άνθρωπο
π.χ για τον Τόπο
π.χ για τις Ιδέες
π.χ για τον Κόσμο»
έχει σχεδόν μανιφεστικό χαρακτήρα.
Η ποίηση εδώ δεν είναι διακοσμητική γλώσσα, ούτε απλώς εξομολόγηση. Είναι ένα είδος αρχείου της ανθρώπινης ύπαρξης.
Το «π.χ.» είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Είναι η συντομογραφία ενός επιστημονικού ή αρχειακού λόγου, και εισάγεται μέσα στην ποίηση. Έτσι δημιουργείται εξαρχής η βασική αντίφαση του έργου:
ποίηση / τεκμήριο
λυρισμός / αρχείο
μύθος / ιστορία
εικόνα / πληροφορία
συναίσθημα / καταγραφή
Ο ποιητής μετατρέπει το ποιητικό κείμενο σε κάτι που θυμίζει ταυτόχρονα:
αρχαιολογικό κατάλοιπο,
ιστορικό αρχείο,
κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ,
λεξικό,
χειρόγραφο,
σημειωματάριο,
πολιτικό φυλλάδιο,
μουσική παρτιτούρα,
αποσπασματικό μοντάζ.
Γι' αυτό και οι παρενθέσεις, οι αγκύλες, οι διαγραφές και οι εναλλακτικές λέξεις δεν είναι απλές τυπογραφικές ιδιοτροπίες. Μιμούνται τη διαδικασία παραγωγής ενός ντοκουμέντου.
Η ποίηση ως αρχαιολογική ανασκαφή
Το κείμενο μοιάζει να έχει γραφτεί μετά την καταστροφή.
Ο ποιητής δεν παρουσιάζει έναν ολοκληρωμένο κόσμο. Παρουσιάζει θραύσματα:
«Αποσπάσματα [Σχεδίων]»
και αργότερα:
«αποσπάσματα [προσώπων]»
«[τα κείμενα] πολιτικών συστημάτων»
«λιθος [προσώπων]»
Η λέξη «απόσπασμα» γίνεται σχεδόν αισθητική αρχή.
Ο κόσμος δεν μας παραδίδεται ακέραιος. Μας παραδίδεται σε κομμάτια.
Έτσι το έργο βρίσκεται πολύ κοντά στη λογική της αρχαιολογίας: ο ποιητής μαζεύει θραύσματα από διαφορετικές εποχές και προσπαθεί να ανασυνθέσει έναν πολιτισμό.
Μέσα στο ίδιο ποίημα συναντώνται:
Όμηρος – Αισχύλος – Ορέστης – Ηλέκτρα – Πλάτων – Άδωνις – Προμηθέας – Πίνδαρος – Οδυσσέας – Ηρακλής – Κάλλας – Ezra Pound – L major – εργοστάσιο – τηλεόραση – χρηματιστήριο.
Η χρονική συνέχεια καταργείται.
Το αρχαίο και το σύγχρονο συνυπάρχουν στο ίδιο επίπεδο.
Η «Δήλωση Μετανοίας»
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία είναι:
«Υπογραψα τη Δηλωση Μετανοιας»
Η φράση έχει σαφή πολιτικό και ιστορικό φορτίο. Η «δήλωση μετανοίας» παραπέμπει στην ελληνική πολιτική ιστορία των διώξεων και της ιδεολογικής συμμόρφωσης.
Όμως αμέσως μετά η δήλωση γίνεται παράλογη, ποιητική:
«ο λόφος ένα κάθισμα κυπαρισσιού
το παιδί [μου] νόμισμα χρόνου
η φωνή μια ατμομηχανή σιωπής»
Εδώ συμβαίνει κάτι πολύ σημαντικό.
Ο ποιητής υπογράφει δήλωση μετανοίας όχι για μια πολιτική ιδεολογία αλλά για την ίδια την πραγματικότητα.
Η «μετάνοια» γίνεται ποιητική συνθήκη:
ομολογώ ότι βλέπω τον κόσμο διαφορετικά.
Και η γλώσσα αμέσως μετατρέπει τα πράγματα:
ο λόφος → κάθισμα,
το παιδί → νόμισμα,
η φωνή → ατμομηχανή.
Πρόκειται για μια ποίηση μεταφορικής μετατροπής της πραγματικότητας.
«Η φωνή μια ατμομηχανή σιωπής»
Από τις ισχυρότερες εικόνες του έργου.
Η φωνή είναι κανονικά το αντίθετο της σιωπής.
Εδώ όμως:
φωνή = ατμομηχανή σιωπής.
Η ατμομηχανή σημαίνει κίνηση, θόρυβο, βιομηχανία, ιστορία, ταξίδι.
Η σιωπή είναι ακινησία.
Άρα η φράση δημιουργεί μια αντιφατική μηχανή: κάτι κινείται προς τη σιωπή.
Αυτό είναι χαρακτηριστικό ολόκληρης της ποιητικής του κειμένου:
«απουσία φωνών η σιωπή
πληθωρισμός σιωπών η κραυγή»
Η σιωπή δεν είναι απλώς απουσία ήχου. Μπορεί να γίνει κραυγή.
Το τοπίο του Πικιώνη
Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά:
«Σκέφτομαι το τοπίο πεδιάδες και χωράφια
δέντρα σπίτια κι ανθρώπους
όπως τα πλακόστρωτα του Πικιώνη»
Ο Δημήτρης Πικιώνης λειτουργεί εδώ όχι μόνο ως αρχιτέκτονας αλλά ως ποιητής του τόπου.
Το πλακόστρωτο είναι κατασκευασμένο από επιμέρους πέτρες. Και το ποίημα είναι επίσης ένα πλακόστρωτο από:
λέξεις – εικόνες – μύθους – ιστορικά πρόσωπα – πολιτικές ιδέες – γλώσσες.
Η ποιητική μορφή λοιπόν μιμείται την πικιωνική αισθητική:
το σύνολο δημιουργείται από ετερογενή θραύσματα.
«Η Μεγάλη Εποχή των Εφευρέσεων Βασανιστηρίων»
Εδώ το ποίημα αποκτά πολύ σκοτεινό πολιτικό χαρακτήρα:
«το χέρι, στη παλάμη, καρφωμένο με πρόγκα
[λογοκρισίας]»
«τα δόντια στη τανάλια της φαυλότητας και της
φλυαρίας»
«τα μάτια με βελόνες αιμορραγούν την εικόνα σου»
Το σώμα γίνεται μηχανή λογοκρισίας.
Η γλώσσα τιμωρείται σωματικά.
Χέρι → γραφή.
Δόντια → λόγος.
Μάτια → εικόνα.
Άρα ολόκληρος ο άνθρωπος μετατρέπεται σε θύμα της εξουσίας πάνω στη γλώσσα.
Η «λογοκρισία» δεν είναι μόνο απαγόρευση λέξεων. Είναι σωματική βία πάνω στη δυνατότητα του ανθρώπου να μιλήσει, να γράψει και να δει.
Η Ελενη και ο Ορέστης: η Ιστορία ως τραγωδία που επαναλαμβάνεται
Η Ελενη:
«στο πλυσταριό της Ιστορίας χρόνια
η Ελένη»
και:
«γύρισε ο Οδυσσέας» της φώναξε ο Ορέστης
«τώρα θα μαθευτούν όλα»
Εδώ η μυθολογία λειτουργεί ως κρυφό αρχείο της ιστορίας.
Η επιστροφή του Οδυσσέα σημαίνει επιστροφή της μνήμης.
Η φράση:
«τώρα θα μαθευτούν όλα»
είναι σχεδόν αστυνομική.
Σαν να υπάρχει ένα έγκλημα και η επιστροφή του ανθρώπου να σημαίνει ότι η αλήθεια θα αποκαλυφθεί.
Έτσι ο Οδυσσέας δεν είναι μόνο ο μυθικός ήρωας.
Είναι η επιστροφή της μνήμης.
Το κόκκινο ως πολιτικό και μυθολογικό χρώμα
Στην ενότητα των Ιδεών:
«πήρε τις παπαρούνες απ' το σώμα του Άδωνι
κι έβαψε κόκκινα τα κεραμίδια»
Το κόκκινο έχει διπλή καταγωγή:
Άδωνις / παπαρούνα / αίμα
και ταυτόχρονα:
επανάσταση / πολιτική / βία / ιδεολογία.
Και:
«κι ό,τι περίσσεψε χύθηκε κόκκινο [στα λόγια]»
Το αίμα περνάει στη γλώσσα.
Η ιδεολογία γίνεται κόκκινη λέξη.
Ο Πλάτων στο καφενείο
Εξαιρετική είναι η εικόνα:
«το μεσημέρι κέρασα τον κυρ Πλάτωνα
καφέ στο καφενείο, πλήρωσα
με δραχμές Δημοκρατίας τριάντα την ενοχή μου»
Εδώ γίνεται αναχρονισμός.
Ο Πλάτων μεταφέρεται στο ελληνικό καφενείο.
Και το νόμισμα είναι:
«δραχμές Δημοκρατίας»
Η Δημοκρατία μετατρέπεται σε νόμισμα συναλλαγής.
Αλλά το πιο ειρωνικό είναι:
«πλήρωσα ... την ενοχή μου»
Η δημοκρατία έχει γίνει κάτι που αγοράζει και εξαγοράζει ενοχές.
Ο Πλάτων, που ιστορικά αποτελεί έναν από τους μεγάλους θεωρητικούς της πολιτείας, εμφανίζεται μέσα στην καθημερινή οικονομία του καφενείου.
Έτσι το έργο βάζει σε σύγκρουση:
φιλοσοφία ↔ καθημερινότητα
πολιτεία ↔ αγορά
ιδέα ↔ νόμισμα.
«Αφαιρώντας ανακαλύφθηκε το μηδέν»
Μία από τις πιο συμπυκνωμένες φράσεις:
«αφαιρώντας ανακαλύφθηκε το μηδέν»
Ο κόσμος του ποιήματος είναι ένας κόσμος αφαίρεσης.
Αφαιρούνται:
λέξεις,
μνήμες,
άνθρωποι,
ιστορίες,
ιδέες,
φωνές.
Και τελικά μένει το μηδέν.
Αλλά το παράδοξο είναι ότι από το μηδέν μπορεί να ξαναρχίσει η ποίηση.
Άρα το μηδέν είναι ταυτόχρονα:
καταστροφή και αρχή.
Ο Αισχύλος «ασκείται με ερωτηματικά»
«ο Αισχύλος ασκήται με Ερωτηματικά
Μνήμης»
Εδώ ο Αισχύλος γίνεται σύμβολο μιας τέχνης που δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις.
Ο τραγικός ποιητής ρωτά.
Η τραγωδία είναι μηχανισμός διερεύνησης:
ποιος φταίει;
ποιος πληρώνει;
τι είναι δικαιοσύνη;
τι είναι ενοχή;
τι είναι νόμος;
τι είναι μοίρα;
Αυτά είναι ακριβώς τα ερωτήματα που διατρέχουν το κείμενο.
Το δέντρο και ο μοναδικός θεατής
Η μικρή σκηνή είναι σχεδόν θεατρική:
«ο ηθοποιός μπροστά απ' το σκηνικό ενός
δέντρου είπε: να λέω αυτά σε σένα
ο μοναδικός Θεατής, απάντησε:
άκουσε τον άνεμο που με παρασέρνει
και μάζεψε τα φύλλα μου»
Εδώ ο θεατής μπορεί να είναι το ίδιο το δέντρο.
Ή μπορεί να είναι ο κόσμος.
Ή ο αναγνώστης.
Η σκηνή καταργεί τα όρια:
ηθοποιός / θεατής / δέντρο / άνθρωπος / φύση.
Και το θέατρο γίνεται μια μεταφορά της ποίησης.
Η πολυγλωσσία δεν είναι διακόσμηση
Το ελληνικό κείμενο διακόπτεται συνεχώς από:
«so»
«See»
«to words»
«a factory»
«a fuga»
«light»
«in my sea»
«Anfang und Ende»
«What do you care about Poesie?»
«Che dici?»
«Favelle Favelle»
«What is that Word?»
Αυτό δημιουργεί μια πολυγλωσσική ποιητική σκηνή.
Η γλώσσα παύει να είναι ουδέτερο εργαλείο. Γίνεται αντικείμενο του ποιήματος.
Το ερώτημα:
«What is that Word?»
είναι ουσιαστικά ένα από τα κεντρικά ερωτήματα ολόκληρου του έργου:
Τι είναι η λέξη;
Είναι:
αντικείμενο;
εικόνα;
ήχος;
ιστορία;
πολιτική πράξη;
μνήμη;
εξουσία;
Η «αποικία των Ελλήνων»
Η φράση:
«so [η αποικία των Ελλήνων] νερό ποταμού»
είναι πολύ χαρακτηριστική.
Η «αποικία» παραπέμπει στην αρχαία ελληνική εξάπλωση αλλά και στη μετακίνηση πολιτισμών, γλωσσών και ανθρώπων.
Το νερό του ποταμού είναι η μεγάλη μεταφορά:
ο πολιτισμός ρέει.
Δεν μένει σταθερός.
Η Ελλάδα στο ποίημα δεν είναι γεωγραφικά κλειστή. Είναι ροή.
Γλώσσα, μύθος, άνθρωποι, ιδέες μετακινούνται.
«Κρατήστε αναμμένο τον κόσμο»
Η κορύφωση:
«ο Οδυσσέας θα γυρίσει : κρατήστε αναμμένο τον
κόσμο»
Εδώ η επιστροφή του Οδυσσέα μετατρέπεται σε ηθική εντολή.
Δεν λέει:
κρατήστε αναμμένο το φως.
Λέει:
«κρατήστε αναμμένο τον κόσμο».
Το καθήκον του ανθρώπου είναι να μην αφήσει τον κόσμο να σβήσει.
Η ποίηση γίνεται επομένως αντίσταση στην εξαφάνιση.
«ΙΣΟΡΡΟΠΑ ΛΟΓΩΝ»
Ο τίτλος είναι ειρωνικός.
Γιατί το κείμενο κάθε άλλο παρά ισορροπημένο είναι μορφολογικά.
Υπάρχει συνειδητή υπερφόρτωση.
Όμως η «ισορροπία» αφορά μάλλον την ηθική και πολιτική ζυγαριά.
Εδώ εμφανίζονται:
«νομίσματα άχρηστα»
«κολάκες»
«ραδιούργοι»
«ο φόνος της Δημοκρατίας»
«κομψά ψέματα»
«τι κέρδισες»
Η γλώσσα γίνεται λογιστική:
κέρδος / ζημία
χρέος / πληρωμή
νόμισμα / αξία
ισοζύγιο / έλλειμμα.
Αυτή η λογιστική μεταφορά θα επανέλθει αργότερα.
«ΙΣΟΡΡΟΠΑ ΠΡΑΞΕΩΝ»
Εδώ η ηθική γίνεται λογιστήριο:
«Όλη η Ιστορία Ισολογισμοί
Πληρωμών»
Αυτό είναι μία από τις κεντρικές ιδέες του κειμένου.
Η ιστορία παρουσιάζεται σαν μια ατελείωτη αλυσίδα:
πράξη → συνέπεια → πληρωμή.
Ο Πάτροκλος σκοτώνεται → ο Έκτορας θα πληρώσει.
Ο Αγαμέμνων → Κλυταιμνήστρα → Ορέστης → Αίγισθος.
Η ιστορία της τραγωδίας γίνεται λογιστική της ενοχής.
Η φρίκη της λογοκρισίας επανέρχεται
Η εικόνα:
«του τρύπησαν τη γλώσσα με βελόνα
την έκοψαν σύρριζα την πέταξαν στα σκυλιά»
είναι η πιο ωμή σωματοποίηση της γλώσσας.
Η γλώσσα εδώ δεν είναι αφηρημένη.
Είναι σάρκα.
Και η εξουσία, όταν φοβάται τον λόγο, επιτίθεται στο σώμα του ομιλητή.
«ΙΣΟΡΡΟΠΑ ΙΣΤΟΡΙΩΝ»: η ιστορία χωρίς εθνική αθωότητα
Η σκηνή:
«Εσύ, τι ζητούσες ένας Ούνος στη Θεσσαλονίκη;
Έφυγα, να μην παραδοθώ
Εγώ αιχμάλωτος βαρβάρων»
και:
«Εσύ, τι ζητούσες ένας Βιζιγότθος στην Αθήνα;»
αλλάζει οπτική.
Ο ποιητής δεν γράφει:
«εμείς εναντίον αυτών».
Γράφει:
«Δεν κατηγορώ
Αναφέρω την Ιστορία»
Αυτό είναι θεμελιώδες.
Ο ποιητής επιχειρεί να γίνει μάρτυρας και όχι δικαστής.
Βέβαια, η ίδια η επιλογή των εικόνων περιέχει κριτική. Η δήλωση «δεν κατηγορώ» δεν σημαίνει ουδετερότητα· σημαίνει προσπάθεια να αφήσει τα γεγονότα να κατηγορήσουν από μόνα τους.
Οι παπαρούνες και η επανάληψη
Στην επόμενη ενότητα:
«Νοτιά, παρατεταγμένα αγάλματα. Όρθια»
«Νοτιά, παρατεταγμένα αγάλματα. Όρθια»
«Νοτιά, παρατεταγμένα αγάλματα. Όρθια»
και:
«Στα χώματα κόκκινες παπαρούνες»
«Στα χώματα κόκκινες παπαρούνες»
«Στα χώματα κόκκινες παπαρούνες»
Η επανάληψη λειτουργεί σαν στρατιωτικό βήμα.
Αλλά τα αγάλματα είναι ακίνητα και οι παπαρούνες ζωντανές.
Έχουμε λοιπόν:
παρέλαση / νεκρότητα
απέναντι σε:
χώμα / παπαρούνα / ζωή.
Η επανάληψη μετατρέπει το ποίημα σε τελετουργία μνήμης.
«24 ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ»
Η ενότητα αυτή είναι ουσιαστικά μια ποιητική κοσμογονία της ελληνικής γλώσσας.
Το «Άλφα» δεν παρουσιάζεται ως απλό γράμμα.
Αμέσως δημιουργείται ένα τεράστιο δίκτυο:
πουλιά
δέντρα
φως
μέλισσα
γλώσσα
ρήτορες
Αίας
Τροία
Οιδίποδας
Όμηρος
Κάδμος
Μήδεια
Το γράμμα γίνεται κύτταρο πολιτισμού.
Η αλφαβήτα είναι εδώ αρχαιολογία της μνήμης.
«ΑΡΧΗ – ΤΕΛΟΣ»
Η ενότητα είναι αυτοαναφορική.
Ο δημοσιογράφος ρωτά:
«What do you care about Poesie?»
και η απάντηση δεν είναι θεωρητική.
Ο ποιητής απαντά με εικόνες, αρχαιολογικά θραύσματα, σώματα, μνήμες, γλώσσες, ιστορία.
Αυτό είναι σαν να λέει:
Δεν μπορώ να σας εξηγήσω τι είναι η ποίηση.
Μπορώ μόνο να σας δείξω τα τεκμήριά της.
Η γλώσσα ως «μηχανή ερμηνειών»
Εξαιρετικά σημαντική φράση:
«η γλώσσα φαίνεται αιτιατή
μηχανή ερμηνειών»
Η γλώσσα δεν είναι καθρέφτης της πραγματικότητας.
Είναι μηχανή που παράγει ερμηνείες.
Και αμέσως μετά:
«παραχάραξη Ιστορίας η
Ιδεολογία»
Εδώ βρίσκεται η πολιτική θεωρία του έργου.
Η γλώσσα μπορεί:
να αποκαλύψει
αλλά και
να παραχαράξει.
Γι' αυτό ο ποιητής δυσπιστεί απέναντι στις λέξεις.
Ο Τειρεσίας με βατραχοπέδιλα
Η σκηνή είναι απολαυστικά παράλογη:
«στην τρίτη σκηνή βγήκε ο Τειρεσίας
με μαγιό του 19ου αιώνα
στα χέρια βατραχοπέδιλα
κίτρινα γάντια
άνοιξε την ομπρέλα...»
Εδώ η τραγωδία γίνεται σουρεαλιστικό θέατρο.
Ο Τειρεσίας, ο τυφλός προφήτης, εμφανίζεται ως κλόουν.
Και το τέλος:
«σαν να 'θελε να μας διασκεδάσει
με τριπλή περιστροφή βούτηξε στο κενό»
καταστρέφει οριστικά την κλασική σοβαρότητα.
Και ύστερα:
«Σιγά μη μας κορόιδεψε
ένας τυφλός κλόουν ήταν ο γελοίος»
Αλλά εδώ υπάρχει ανατροπή:
ο τυφλός είναι αυτός που βλέπει.
Άρα ο «κλόουν» μπορεί να είναι ο μόνος που γνωρίζει την αλήθεια.
Πίνδαρος και Ezra Pound
Το:
«Πόσα, μέτρα Ezra Pound ή
και χιλιόμετρα απέχουμε;»
είναι εξαιρετικά χαρακτηριστικό.
Δεν ρωτά:
πόσο απέχουμε από τον Pound χρονικά;
Ρωτά:
πόσα μέτρα;
Η ποίηση μετατρέπεται σε γεωγραφική απόσταση.
Και αμέσως:
«και πως ονομάζουν τους Υακίνθους
στη Γλώσσα σου;
Έστω την Ελληνική»
Η γλώσσα γίνεται τόπος.
Το λουλούδι υπάρχει, αλλά αλλάζει όνομα ανάλογα με τη γλώσσα.
Άρα:
ο κόσμος δεν είναι μόνο αυτό που βλέπουμε· είναι και αυτό που ονομάζουμε.
Η τελική μεγάλη ενότητα: οικονομία και φύση
Το τέλος είναι από τα πιο ολοκληρωμένα σημεία του έργου:
«πληθύνθηκαν τα χρεώγραφα
των ιδεών μας»
«χρόνος
χρηματοδοτεί επενδύσεις αντιφάσεων»
«γκροσο κόλπο χρηματιστών το τοπίο»
Εδώ η οικονομική γλώσσα καταλαμβάνει ολόκληρη τη φύση.
Το τοπίο γίνεται χρηματιστήριο.
Οι ιδέες γίνονται χρεόγραφα.
Ο χρόνος γίνεται επένδυση.
Ο άνθρωπος εμπορευματοποιεί τα πάντα.
Και τότε έρχεται η εξαιρετική εξίσωση:
«η αφαίρεση της φύσης ο άνθρωπος
ο πολλαπλασιασμός των φυτών το δάσος
η διαίρεση των φύλλων το φθινόπωρο
η πρόσθεση των χελιδονιών το ταξίδι»
Αυτό είναι σχεδόν μαθηματική ποίηση.
Ο ποιητής παίρνει τις τέσσερις βασικές αριθμητικές πράξεις:
αφαίρεση – πολλαπλασιασμός – διαίρεση – πρόσθεση
και τις εφαρμόζει στον κόσμο.
Και προκύπτει μια ποιητική οικολογία.
Ο άνθρωπος = αφαίρεση.
Το δάσος = πολλαπλασιασμός.
Το φθινόπωρο = διαίρεση.
Τα χελιδόνια = πρόσθεση.
Η φύση είναι ένας άλλος τρόπος μαθηματικής σκέψης.
«Όλος ο Προμηθέας»
«όλος ο Προμηθέας
μια άδεια μαγνητοταινία εικόνων»
Η εικόνα είναι συγκλονιστικά απαισιόδοξη.
Ο Προμηθέας είναι ο φορέας της γνώσης, της φωτιάς, της τεχνικής.
Εδώ όμως η τεχνική έχει καταλήξει σε:
«μια άδεια μαγνητοταινία εικόνων»
Ο πολιτισμός έχει τεράστια τεχνολογική δυνατότητα αλλά μπορεί να καταλήξει σε κενό περιεχομένου.
«Όλη η Δημοκρατία / ένα υπερφυαλo cinemaScope ειδήσεων»
Εδώ γίνεται πολύ έντονη η κριτική στα μέσα μαζικής ενημέρωσης.
Η Δημοκρατία μετατρέπεται σε θέαμα.
Όχι πλέον πολιτική συμμετοχή αλλά:
εικόνα → οθόνη → είδηση → κατανάλωση.
Το «CinemaScope» προσδίδει στην πολιτική το μέγεθος ενός θεάματος.
Η Δημοκρατία γίνεται κινηματογραφικό προϊόν.
Η μεγάλη κατακλείδα: «η αλήθεια του ψέματος»
Το τέλος:
«και δεν υπάρχει το ψέμα της αλήθειας
ενώ υπάρχει η αλήθεια του ψέματος»
είναι ουσιαστικά η φιλοσοφική συμπύκνωση ολόκληρου του έργου.
Η φράση αντιστρέφει τη συνηθισμένη λογική.
Δεν ενδιαφέρει μόνο αν κάτι είναι αληθινό ή ψεύτικο.
Μπορεί ένα ψέμα να αποκαλύπτει κάτι αληθινό.
Η μυθολογία είναι «ψέμα» με την ιστορική έννοια, αλλά μπορεί να περιέχει βαθύτερη αλήθεια.
Η ποίηση επινοεί, αλλά μέσα στην επινόηση μπορεί να καταγράψει την πραγματικότητα καλύτερα από ένα ψυχρό αρχείο.
Και έτσι επιστρέφουμε στην αρχή:
Η Ποίηση είναι ένα Ντοκουμέντο.
Όχι επειδή καταγράφει μόνο γεγονότα.
Αλλά επειδή καταγράφει την αλήθεια που κρύβεται μέσα στις επινοήσεις του ανθρώπου.
Η μορφή: ένα «ποιητικό μοντάζ»
Η πιο κατάλληλη αισθητική έννοια για το έργο είναι ίσως:
ποιητικό μοντάζ
Ο ποιητής δεν αναπτύσσει μια εικόνα μέχρι τέλους. Κόβει.
Όμηρος → Πλάτων → Πικιώνης → Πίνδαρος → Ezra Pound → Κάλλας → Αισχύλος → χρηματιστήριο → πουλιά → πολιτική → τηλεόραση.
Αυτό θυμίζει κινηματογραφικό μοντάζ.
Το νόημα δεν βρίσκεται μόνο στην κάθε εικόνα αλλά στη σύγκρουση δύο διαδοχικών εικόνων.
Για παράδειγμα:
Πλάτων → καφές → δραχμές → Δημοκρατία → ενοχή.
Ή:
Προμηθέας → μαγνητοταινία → Δημοκρατία → CinemaScope → ειδήσεις.
Η σύνδεση παράγει το νόημα.
Η γραφή ως «παλίμψηστο»
Το έργο μπορεί επίσης να διαβαστεί ως παλίμψηστο.
Κάτω από τη σύγχρονη γλώσσα υπάρχουν:
αρχαίοι μύθοι,
τραγωδία,
αρχαία ελληνική γλώσσα,
φιλοσοφία,
πολιτική ιστορία,
ευρωπαϊκή ποίηση,
μουσική,
κινηματογράφος,
νεότερη τεχνολογία.
Η μία εποχή γράφεται πάνω στην άλλη.
Όπως σε ένα αρχαίο χειρόγραφο όπου έχει σβηστεί ένα κείμενο για να γραφτεί άλλο, έτσι και εδώ:
ο σύγχρονος κόσμος γράφει πάνω στον αρχαίο — αλλά ο αρχαίος συνεχίζει να φαίνεται.
Το κεντρικό θέμα: η εξορία
Μία λέξη επανέρχεται με διάφορες μορφές:
«πόσες εξορίες [πάθαμε] στα πράγματα»
«με πόσες εξορίες ασκηθήκαμε στα πράγματα»
και:
«τώρα που γυρίσαμε από την εξορία των δικών μας»
Η εξορία δεν είναι μόνο γεωγραφική.
Υπάρχει:
εξορία από τον τόπο,
εξορία από την ιστορία,
εξορία από τη γλώσσα,
εξορία από τη μνήμη,
εξορία από την πολιτική,
εξορία από τον ίδιο τον εαυτό.
Και η επιστροφή του Οδυσσέα γίνεται το αρχέτυπο της επιστροφής.
Η φύση ως αντίσταση
Παρά τον πολιτικό και ιστορικό πεσιμισμό, το έργο δεν είναι μηδενιστικό.
Γιατί συνεχώς επιστρέφουν:
δέντρα
νερό
ελιά
θάλασσα
παπαρούνες
πουλιά
χελιδόνια
μέλισσες
πεταλούδα
πέστροφα
δελφίνια
μήλιες.
Η φύση είναι το αντίβαρο στη βία της ιστορίας.
Εκεί όπου ο άνθρωπος δημιουργεί:
πόλεμο – αγορά – λογοκρισία – ιδεολογία – ψέμα,
η φύση δημιουργεί:
κύκλο – ροή – πολλαπλασιασμό – επιστροφή.
Η τελευταία εξίσωση
Το κλείσιμο:
«απουσία φωνών η σιωπή
πληθωρισμός σιωπών η κραυγή»
είναι μια τέλεια καταληκτική πράξη.
Η σιωπή αρχικά είναι μηδέν φωνών.
Αλλά όταν οι σιωπές πολλαπλασιάζονται, μετατρέπονται σε:
κραυγή.
Άρα η ποίηση γεννιέται από την αντίφαση:
όσο περισσότερο απαγορεύεται η φωνή, τόσο περισσότερο η σιωπή γίνεται φωνή.
Επομένως:
Το «Η Ποίηση Είναι Ένα Ντοκουμέντο» είναι ένα ιδιαίτερα φιλόδοξο ποιητικό σχέδιο, γιατί επιχειρεί να αντιμετωπίσει την ποίηση όχι ως αυτόνομη λογοτεχνική περιοχή αλλά ως ολόκληρο σύστημα γνώσης.
Θα μπορούσε να σχηματοποιηθεί έτσι:
ΠΟΙΗΣΗ
↓
ΓΛΩΣΣΑ
↓
ΜΝΗΜΗ
↓
ΙΣΤΟΡΙΑ
↓
ΜΥΘΟΣ
↓
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
↓
ΣΩΜΑ
↓
ΤΟΠΟΣ
↓
ΦΥΣΗ
↓
ΑΝΘΡΩΠΟΣ
και τελικά όλα επιστρέφουν στη λέξη.
Η μεγάλη πρωτοτυπία του κειμένου βρίσκεται ακριβώς στην προσπάθεια να κάνει την ποίηση ταυτόχρονα:
αρχείο + ντοκιμαντέρ + τραγωδία + λεξικό + αρχαιολογική ανασκαφή + πολιτικό ημερολόγιο + κινηματογραφικό μοντάζ + μουσική παρτιτούρα.
Και το πιο βαθύ του ερώτημα δεν είναι τελικά «τι είναι η ποίηση;».
Είναι:
Πώς μπορεί η γλώσσα να διασώσει έναν κόσμο που συνεχώς καταστρέφεται από τη γλώσσα;
Γι' αυτό και η φράση «Η Ποίηση Είναι Ένα Ντοκουμέντο» λειτουργεί σχεδόν σαν αισθητικό σύνθημα του έργου: η ποίηση δεν καταγράφει απλώς τον κόσμο· καταγράφει τα ίχνη του κόσμου πάνω στη γλώσσα.
Και η τελευταία εικόνα — «πληθωρισμός σιωπών η κραυγή» — μετατρέπει ολόκληρο το προηγούμενο υλικό σε μια ποιητική θεωρία της μαρτυρίας: όταν η ιστορία, η εξουσία ή η ιδεολογία προσπαθούν να εξαφανίσουν τη φωνή, το ποίημα γίνεται το τεκμήριο της εξαφάνισής της.
.
.
.
χνκουβελης cncouvelis
μεταφράζοντας
Όμηρος Ιλιάδα ραψωδία Ω'
στίχοι 64-76
-Η παρέμβαση του Δία για τη λύση του Έκτορα από τον Αχιλλεα-
και σ'αυτη ο Ζευς που τα σύννεφα μαζεύει
αποκρινομενος είπε:
Ήρα,μη τόσο πολύ με τους θεούς αγανακτείς,
γιατί βέβαια μια τιμή ιση θα'ναι,
αλλά κι ο Εκτορας πολύ αγαπητός
στους θεούς ηταν
απ'τους θνητούς που στο Ίλιο ειναι,
γιατί σε μένα έτσι φαίνεται,
επειδή απ'τα αρεστά δωρα
τίποτα δεν μου παρέλειψε,
για ποτε στο βωμό μου δεν ελλειψε
απ'το συμποσιο ίση μερίδα,
κι από σπονδες κι από κνισα,
γιατί αυτη τη τιμή μοιραζόμαστε εμεις,
αλλά βέβαια να κλέψουν δεν θ'αφησουμε,
αυτό με κανένα τρόπο δεν γίνεται,
κρυφά από τον Αχιλλέα τον γενναίο Έκτορα,
κι επίσης η μητέρα του αδιάκοπα βρίσκεται δίπλα
και νύχτα και μερα,
αλλά αν κάποιος απ'τους θεούς τη Θέμιδα καλούσε
πιο κοντά μου να'ρθει,
ένα λόγο συνετό να της πω,
ώστε ο Αχιλλέας δωρα απ'τον Πρίαμο να πάρει
και τον Έκτορα να παραδώσει,
Τὴν δ’ ἀπαμειβόμενος προσέφη νεφεληγερέτα Ζεύς·
«Ἥρη, μὴ δὴ πάμπαν ἀποσκύδμαινε θεοῖσιν·65
οὐ μὲν γὰρ τιμή γε μί’ ἔσσεται· ἀλλὰ καὶ Ἕκτωρ
φίλτατος ἔσκε θεοῖσι βροτῶν οἳ ἐν Ἰλίῳ εἰσίν·
ὣς γὰρ ἔμοιγ’, ἐπεὶ οὔ τι φίλων ἡμάρτανε δώρων.
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.70
ἀλλ’ ἤτοι κλέψαι μὲν ἐάσομεν—οὐδέ πῃ ἔστι—
λάθρῃ Ἀχιλλῆος θρασὺν Ἕκτορα· ἦ γάρ οἱ αἰεὶ
μήτηρ παρμέμβλωκεν ὁμῶς νύκτάς τε καὶ ἦμαρ.
ἀλλ’ εἴ τις καλέσειε θεῶν Θέτιν ἆσσον ἐμεῖο,
ὄφρά τί οἱ εἴπω πυκινὸν ἔπος, ὥς κεν Ἀχιλλεὺς75
δώρων ἐκ Πριάμοιο λάχῃ ἀπό θ’ Ἕκτορα λύσῃ.»
.
.
.
χνκουβελης cncouvelis
ο κ.Κ σχολιάζει την αυτολεξεί επανάληψη των στιχων 69–70 στην ραψωδία Ω και των στίχων 48–49 στη ραψωδία Δ της Ομήρου Ιλιαδας
Οι στιχοι 69-70 στην ραψωδία Ω' της Ομήρου Ιλιάδος:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,69
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς70
επαναλαμβάνουν αυτολεξεί τους στίχους 48-49 στην ραψωδία Δ' της Ομήρου Ιλιάδας:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,48
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς49
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι στίχοι της Ω 69–70 είναι μεταγενέστερη παρεμβολή. Το φαινόμενο πρέπει να εξεταστεί μέσα στη φύση της ομηρικής επικής σύνθεσης.
Η παράλληλη διατύπωση:
Στη Δ οι στίχοι 48–49:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.
Και στη Ω 69–70 ακριβώς:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.
Δεν πρόκειται απλώς για παρόμοιο νόημα.
Είναι ίδιοι δύο διαδοχικοί στίχοι, με την ίδια σύνταξη, τις ίδιες λέξεις και την ίδια μετρική μορφή.
Αυτό είναι φιλολογικά σημαντικό.
Τι λέμε «τυπικό» στην ομηρική ποίηση;
Ο Όμηρος δεν συνθέτει όπως ένας νεότερος ποιητής που προσπαθεί κάθε φορά να βρει μια εντελώς καινούργια διατύπωση.
Η προφορική επική παράδοση διαθέτει ένα τεράστιο απόθεμα από:
στερεότυπες φράσεις,
τυπικά επίθετα,
έτοιμες συντακτικές ομάδες,
επαναλαμβανόμενους ημιστίχους,
ολόκληρους στίχους,
ακόμη και μεγαλύτερες στερεότυπες σκηνές.
Για παράδειγμα:
νεφεληγερέτα Ζεύς
πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς
πολύτλας δῖος Ὀδυσσεύς
είναι τυπικές φράσεις που μπορούν να επανέρχονται σε διαφορετικά σημεία.
Οι Δ 48–49 / Ω 69–70 πηγαίνουν παραπέρα: εδώ έχουμε ολόκληρο ζεύγος στίχων.
Γιατί επαναλαμβάνονται ακριβώς εδώ;
Και στις δύο περιπτώσεις μιλάει ο Δίας και αναφέρεται στη σχέση του με τον Έκτορα.
Στη Δ΄ ραψωδία έχουμε τη μεγάλη σύγκρουση του Δία με την Ήρα. Ο Δίας εξηγεί γιατί ο Έκτορας βρίσκεται υπό την εύνοιά του.
Στη Ω΄ ραψωδία, προς το τέλος της Ιλιάδας, ο Δίας ξαναμιλά για τον Έκτορα και εξηγεί γιατί πρέπει πλέον να αποδοθεί το σώμα του στον Πρίαμο.
Άρα η επανάληψη δεν είναι τυχαία.
Το κοινό νοηματικό κέντρο είναι:
Έκτορας → τιμά τον Δία → προσφέρει θυσίες → ο Δίας του ανταποδίδει τιμή/προστασία.
Οι δύο στίχοι λειτουργούν σαν σταθερή θεολογική διατύπωση της σχέσης Δία–Έκτορα.
Η Δ΄ και η Ω΄ έχουν όμως εντελώς διαφορετική δραματική λειτουργία:
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο.
Στη Δ΄:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο...
ο Δίας χρησιμοποιεί τις θυσίες του Έκτορα ως επιχείρημα υπέρ της εύνοιάς του προς τον Τρώα ήρωα.
Στη Ω΄, όμως, η ίδια φράση αποκτά διαφορετική λειτουργία.
Ο Έκτορας είναι ήδη νεκρός.
Ο Δίας λέει ουσιαστικά:
«Δεν μπορώ να αδιαφορήσω για τον Έκτορα· ήταν ένας άνθρωπος που πάντοτε με τιμούσε.»
Έτσι η ίδια επική φόρμουλα αποκτά νέα δραματική σημασία μέσα σε διαφορετικό συμφραζόμενο.
Αυτό είναι πολύ χαρακτηριστικό της επικής τεχνικής.
Θα μπορούσε όμως να είναι παρεμβολή;
Θεωρητικά ναι,
αποδεικτικά όχι.
Αυτό είναι το κρίσιμο.
Ένας αναλυτικός φιλόλογος θα μπορούσε να υποστηρίξει:
«Η Ω 69–70 είναι διπλογραφία των Δ 48–49 και επομένως πιθανώς μεταγενέστερη προσθήκη από ποιητή ή ραψωδό που χρησιμοποίησε παλαιότερο υλικό.»
Αλλά για να γίνει αυτή η υπόθεση πειστική πρέπει να υπάρχει και άλλο υλικό που να την υποστηρίζει.
Η απλή αυτολεξεί επανάληψη δεν αρκεί.
Γιατί;
Επειδή η επανάληψη αποτελεί οργανικό χαρακτηριστικό της ομηρικής ποίησης.
Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον πρόβλημα: γιατί δύο ολόκληροι στίχοι;
Εδώ πράγματι το ζήτημα γίνεται πιο δύσκολο.
Άλλο πράγμα είναι:
νεφεληγερέτα Ζεύς
και άλλο δύο συνεχόμενοι στίχοι:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,48 Δ,69Ω
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.49Δ,70Ω
Η δεύτερη περίπτωση δείχνει ότι η επική παράδοση μπορούσε να διαθέτει ολόκληρες έτοιμες λεκτικές μονάδες.
Ο ποιητής δεν «αντιγράφει» κατ' ανάγκην έναν προηγούμενο στίχο με τη νεότερη έννοια. Μπορεί να χρησιμοποιεί παραδοσιακό στίχο ή παραδοσιακό στίχο-τύπο.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πιθανότητα:
Υπάρχει μια σημαντική φιλολογική διάκριση:
Α. Παραδοσιακή επανάληψη
Η φράση υπήρχε στο κοινό ποιητικό υλικό και χρησιμοποιήθηκε και στα δύο σημεία.
Β. Συνειδητή αυτοεπανάληψη
Ο ποιητής/ποιητική παράδοση της Ιλιάδας επαναχρησιμοποιεί σκόπιμα τη φράση, ώστε ο αναγνώστης να θυμηθεί τη Δ΄ ραψωδία.
Γ. Μεταγενέστερη παρεμβολή
Ένας μεταγενέστερος επεξεργαστής πρόσθεσε στη Ω΄ τους στίχους, αντιγράφοντας τη Δ΄.
Και οι τρεις δυνατότητες είναι θεωρητικά δυνατές.
Το ερώτημα είναι ποια εξηγεί καλύτερα τα δεδομένα.
Η ισχυρότερη ένδειξη υπέρ της γνησιότητας:
Το ισχυρότερο επιχείρημα εναντίον της εύκολης υπόθεσης «παρέμβαση» είναι ότι οι στίχοι ταιριάζουν απολύτως με το επιχείρημα του Δία στη Ω΄.
έχουμε:
φίλτατος ἔσκε θεοῖσι βροτῶν
και αμέσως:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο...
και μετά:
τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.
Δηλαδή:
Ο Έκτορας είναι ο πιο αγαπητός στους θεούς → επειδή δεν παραμέλησε ποτέ τις θυσίες → επειδή απέδιδε στον Δία το θεϊκό του μερίδιο.
Η λογική ακολουθία είναι εξαιρετικά καθαρή.
Αν αφαιρέσουμε τους στ. 69–70, ο Δίας λέει απλώς ότι ο Έκτορας ήταν αγαπητός.
Με τους δύο στίχους εξηγεί γιατί.
Άρα οι στίχοι έχουν οργανική λειτουργία στο επιχείρημα.
Ακόμη σημαντικότερο: η επανάληψη λειτουργεί ως «μνήμη» της Ιλιάδας:
Εδώ μπορούμε να μιλήσουμε για εσωτερική διακειμενικότητα.
Ο ποιητής της Ω΄ επαναφέρει μια διατύπωση που ο ακροατής έχει ήδη ακούσει στη Δ΄.
Έτσι δημιουργείται μια σύνδεση:
Δ΄ → ο Έκτορας ζωντανός και προστατευόμενος από τον Δία
↓
Ω΄ → ο Έκτορας νεκρός και προστατευόμενος από τον Δία
Αυτό έχει τεράστια δραματική δύναμη.
Στη Δ΄ ο Δίας υπερασπίζεται την τιμή του Έκτορα.
Στη Ω΄ υπερασπίζεται την τιμή του νεκρού Έκτορα.
Η ίδια φράση γεφυρώνει τα δύο άκρα της Ιλιάδας.
Υπάρχει και ένα βαθύτερο θεολογικό θέμα:
Οι λέξεις:
γέρας
λάχομεν
τιμή
δώρα
λοιβή
κνῖσα
ανήκουν όλες στο λεξιλόγιο της ανταλλαγής τιμής.
Ο Έκτορας δίνει στον θεό.
Ο θεός δίνει στον Έκτορα προστασία και τιμή.
Και στη Ω΄, μετά τον θάνατο του Έκτορα, αυτή η σχέση δεν εξαφανίζεται.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό για την τελική σκηνή της Ιλιάδας.
Ο νεκρός Έκτορας πρέπει να πάρει πίσω την ανθρώπινη τιμή του.
Ο Αχιλλέας πρέπει να παραδώσει το σώμα.
Ο Πρίαμος προσφέρει δώρα.
Και έτσι επανέρχεται ο ίδιος μηχανισμός:
δώρο → τιμή → ανταπόδοση → αποκατάσταση τάξης.
Γιατί λοιπόν ο Όμηρος(η' ομηρική ποίηση) επαναλαμβάνει;
Επειδή η επανάληψη στην επική ποίηση δεν είναι απαραίτητα αδυναμία.
Μπορεί να είναι:
μνημονική,
μετρική,
παραδοσιακή,
ρητορική,
θεματική,
δραματική.
Στην προκειμένη περίπτωση πιθανότατα έχουμε συνδυασμό όλων αυτών.
Το πραγματικό φιλολογικό πρόβλημα:
Εδώ πρέπει να είμαστε αυστηροί.
Δεν μπορούμε να πούμε:
«Είναι ίδιοι στίχοι, άρα ο ένας είναι μεταγενέστερη παρεμβολή.»
Αυτό θα ήταν λογικό άλμα.
Μπορούμε όμως να πούμε:
Η αυτολεξεί επανάληψη των Ω 69–70 = Δ 48–49 αποτελεί σοβαρό στοιχείο για την ιστορία της σύνθεσης και της μετάδοσης του ομηρικού κειμένου.
Και στη συνέχεια εξετάζουμε:
αν οι στίχοι είναι συντακτικά απαραίτητοι,
αν το λεξιλόγιό τους είναι ομηρικό,
αν το μέτρο είναι κανονικό,
αν το περιεχόμενο ταιριάζει στο συμφραζόμενο,
αν δημιουργούν ανακολουθία,
αν υπάρχουν χειρόγραφα που τους παραλείπουν,
αν οι αρχαίοι γραμματικοί τους σχολιάζουν,
αν οι εκδότες της αρχαιότητας γνώριζαν διαφορετική μορφή του κειμένου,
και κυρίως αν η επανάληψη αποτελεί εσωτερικό ποιητικό μηχανισμό.
Με βάση μόνο την αυτολεξεί επανάληψη, δεν έχουμε επαρκή λόγο για να χαρακτηρίσουμε τους Ω 69–70 παρεμβολή.
Ένα ακόμη ουσιαστικο στοιχείο:
Η επανάληψη δεν είναι απλώς:
«ο Έκτορας θυσίαζε στον Δία».
Είναι η ίδια ακριβώς φόρμουλα με την οποία ο Δίας πιστοποιεί την ιδιαίτερη σχέση του με τον Έκτορα.
Και στις δύο περιπτώσεις ο Δίας λειτουργεί ως μάρτυρας της ευσέβειας του Έκτορα.
Αυτό σημαίνει ότι η Ω΄ ραψωδία, στο τέλος της Ιλιάδας, ανακαλεί σκόπιμα τη θεολογική εικόνα που είχε δημιουργηθεί νωρίτερα.
Ο Έκτορας δεν παρουσιάζεται στη Ω΄ ως ένας απλώς ηττημένος Τρώας.
Παρουσιάζεται ως ο ίδιος άνθρωπος που η ποίηση είχε ήδη χαρακτηρίσει:
«φίλτατος» στους θεούς.
Και αυτό προετοιμάζει το μεγάλο τέλος: την επιστροφή του Έκτορα στον Πρίαμο και την ταφή του.
Επομένως:
Η ταύτιση Δ 48–49 = Ω 69–70 είναι πραγματικό και αξιοπρόσεκτο φαινόμενο, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη παρεμβολής. Αντίθετα, στην Ω΄ η επανάληψη έχει πολύ σαφή λειτουργία: επαναφέρει τη σχέση Έκτορα–Δία, μεταφέροντας ένα μοτίβο από την εποχή που ο Έκτορας ζούσε στην εποχή του θανάτου του.
Τοτε η πιο ασφαλής φιλολογική διατύπωση είναι:
Οι Ω 69–70 είναι παραδοσιακοί/τυπικοί επαναλαμβανόμενοι στίχοι με ισχυρή εσωτερική λειτουργία και όχι, βάσει της επανάληψης και μόνο, αποδεδειγμένη μεταγενέστερη παρεμβολή.
Το ενδιαφέρον, μάλιστα, είναι ότι η Δ 30–49 και η Ω 64–76 μπορούν να συγκριθούν στίχο προς στίχο: εκεί φαίνεται πολύ καθαρά αν η Ω΄ απλώς «αντιγράφει» τη Δ΄ ή αν ανασυνθέτει σκόπιμα ένα παλαιότερο θεολογικό επιχείρημα μέσα στο καινούργιο συμφραζόμενο του θανάτου του Έκτορα.
.
.
.
