.
.
χνκουβελης cncouvelis
Ο κ. Κ. συναντά τον Αλεξάντρ Ζακόμπ
και
Η Δικη του Αλεξαντρ Ζακομπ
κατά το Σύγχρονο Θετικό Ποινικό Δίκαιο και το Φυσικό Δικαιο
ο Αλεξάντρ Μάριους Ζακόμπ (1879–1954),γνωστός ως αναρχικός 'παράνομος' και αρχηγός των Travailleurs de la nuit (Εργατών της Νύχτας).
ο κ.Κ έπινε καφέ και περιμενε.
ξαφνικά άκουσε μια φωνή πίσω του:
-ειστε ο κ.Κ ;
γύρισε και είδε ένα άντρα.
-ειμαι ο Αλεξάντρ Ζακομπ,είπε.
-καθίστε,είπε ο κ.Κ.
ο άντρας χαμογέλασε.
-εξαρτάται.αν είστε αστυνομικός,
-όχι.ειμαι συγγραφέας,είπε ο κ.Κ.
-ακόμη χειρότερα.
-γιατί;
- οι συγγραφείς κάνουν περισσότερες ερωτήσεις από τους αστυνομικούς.
ο Ζακομπ κάθισε απέναντί του.
-ας αρχίσουμε την συνέντευξη.
κύριε Ζακόμπ,ποιος ειστε;
-αυτό είναι το πρόβλημα,απάντησε ο Ζακομπ
οι άνθρωποι θέλουν πάντα να σε βάλουν σε μία ταξη.κατηγορια,θέση. κλέφτης.αναρχικός. εγκληματίας.επαναστάτης. ηρωας.
-και σεις ποια ταξη προτιμάτε;
-καμία.
-γιατί;
-επειδή μια ταξη είναι ένα κελί.
-σας αποκαλούν:Εργάτη της Νύχτας.σας αρεσει;
-ναι,περισσότερο από το 'εγκληματίας'.
-πιστεύατε,είπε κ.Κ,ότι η κλοπή μπορει να είναι πολιτική πράξη;
ο Ζακόμπ κοίταξε έξω από το παράθυρο.
-οταν ένας άνθρωπος έχει περισσότερα απ' όσα χρειάζεται και ένας άλλος δεν έχει ούτε ψωμί,τότε η κοινωνία έχει ήδη διαπράξει την πρώτη κλοπή.
-αυτό όμως δικαιολογεί τον κλέφτη;
-οχι.
-υπαρχει όμως κίνδυνος να γίνει η κλοπη μια άλλη μορφή απληστίας.
ο Ζακόμπ χαμογέλασε.
-αυτός είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος.
-τον φοβαστε;
-κάθε μέρα.
-και πώς τον αντιμετωπίζετε;
-δεν κρατω ποτέ για μένα αυτό που δεν χρειαζομαι.
-σκοτώσατε ποτέ;
το πρόσωπο του σοβαρευτηκε.
δεν απάντησε αμεσως.
-δεν θελω να σκοτώνω.
ο άνθρωπος δεν είναι χρηματοκιβώτιο.
σιωπή.
-το χρηματοκιβώτιο μπορείς να το ανοίξεις,είπε.
τον άνθρωπο δεν πρέπει να τον ανοίξεις με μια σφαίρα.
-σας συγκρινουν με τον Αρσέν Λουπέν.
ο Ζακόμπ γέλασε δυνατά.
-ο Λουπέν! φοράει ωραίο κοστούμι,έχει καλούς τρόπους και κλέβει με χάρη.
-κι εσείς;
-εγώ εχω πάντα λιγότερα χρήματα για κοστούμια.
-ειστε όμως πραγματικός,είπε ο κ.Κ.
-οι μυθιστορηματικοί ομως κλέφτες,απαντήσει ο.Κ,είναι πολύ πιο ευχάριστοι από τους πραγματικούς.
-και ποια είναι η διαφορά;
-ο μυθιστορηματικός κλέφτης επιστρέφει πάντα στο τέλος.ενα φάντασμα.
-και ο πραγματικός;
- πραγματικός συναντά την αστυνομία.
-και μετά;
-μετά συναντά τον δικαστή.
-περάσατε χρόνια στη φυλακή και στο κάτεργο.
τι σας έμαθε αυτό;
ο Ζακόμπ ήπιε από τον καφέ του.
-οτι το κράτος έχει πολύ χρόνο.και ο άνθρωπος πολύ λίγο.
-τι φοβόσασταν περισσότερο στη φυλακή;
-να συνηθίσω.τα καγγελα.
κοίταξε έξω.
-και το χειρότερο,συνέχισε,είναι να πάψεις να τα βλέπεις.
-πιστεύετε ακόμη στην επανάσταση;
ο Ζακόμπ χαμογέλασε ειρωνικά.
-οι επαναστάσεις είναι σαν τα τρένα.ολοι μιλούν γι' αυτά, αλλά κανείς δεν ξέρει πότε θα περάσουν από τον σταθμό του.
-εσείς περιμένατε το τρένο;
-οχι.
-τι θα θέλατε σήμερα πιο πολύ να κλέψετε;
-τον χρόνο.
ο Ζακόμπ κοίταξε τον κ. Κ.
-από αυτούς που μας τον πουλάνε.
θα έκλεβα ωρες από κάθε άνθρωπο που δουλεύει δώδεκα ώρες για να αγοράσει μια ζωή που δεν προλαβαίνει να ζήσει.
ο κ. Κ. χαμογέλασε.
-αυτό δεν είναι κλοπή.ειναι επανάσταση.
-οχι,όμως οπωσδήποτε μαρξιστική,απάντησε ο Ζακομπ και κοίταξε το ρολόι του.
-ο χρόνος είναι χρήμα,είπε.
και το χρήμα είναι ένας περίεργος θεός.
ολοι προσεύχονται σ'αυτον.
-εσείς;
-εγώ όχι.προτιμω το ψωμί.
-και η ελευθερία;
-η ελευθερία είναι μια πόρτα που πρέπει να ανοίξεις μόνος σου.
-κι αν είναι κλειδωμένη;
-τότε πρέπει να μάθεις να φτιάχνεις τα κλειδιά της.
εξω νύχτωνε.
-κύριε Ζακόμπ, ειστε ευτυχισμένος;
έξω είχε αρχίσει να βρεχει.
-οχι πάντα.
-αν μπορούσατε να ξαναζήσετε τη ζωή σας,θα κάνατε τα ίδια;τον ρώτησε ο κ.Κ.
ο Ζακόμπ χαμογέλασε.
-οχι.θα έκανα άλλα λάθη.τα ίδια λάθη τα γνωρίζω ήδη.
-τι θα λέγατε σε έναν νέο άνθρωπο που αισθάνεται ότι ο κόσμος είναι άδικος;
σηκώθηκε.
-να μην περιμένει από τον κόσμο να γίνει δίκαιος.
τι να κάνει λοιπόν;
να μην γίνει ο ίδιος άδικος.
ο κ. Κ. τον κοίταξε.
-αυτό είναι όλο;
-οχι.
-τι άλλο;
-να βοηθήσει έναν άνθρωπο.
και μετά άλλον έναν.
βγήκαν από το καφέ,ο κ.Κ τον συνόδευσε στο δρόμο.
-κύριε Ζακόμπ,ποιο είναι τελικά το μεγαλύτερο έγκλημα;
ο Ζακόμπ στάθηκε.
-να συνηθίσεις την αδικία τόσο πολύ, ώστε να τη θεωρείς φυσιολογική.
συνέχισε το δρόμο.
-και το μεγαλύτερο έγκλημα του κλέφτη;
-να κλέψει και να ξεχάσει γιατί έκλεψε.
-και το μεγαλύτερο έγκλημα του πλούσιου;
-να νομίζει ότι όλα όσα έχει είναι δικά του.
η βροχή δυνάμωσε.
-ειμαι ένας άνθρωπος που ξέρει να ανοίγει πόρτες που τις κλειδώνουν,
εδω σας αφήνω,είπε ο Ζακομπ.
και ο κ.Κ τον είδε να χάνεται μέσα στη νύχτα.
.
.
.
Η Δικη του Αλεξαντρ Ζακομπ
κατά το Σύγχρονο Θετικό Ποινικό Δίκαιο και το Φυσικό Δικαιο
Το σύγχρονο θετικό ποινικό δίκαιο δεν θα δίκαζε τον Ζακόμπ για το ότι είναι αναρχικός,ούτε θα δεχόταν ως δικαιολογία την κοινωνική αδικία.
Θα δίκαζε συγκεκριμένες πράξεις,με βάση την αρχή της νομιμότητας,την υπαιτιότητα, την απόδειξη και την εξατομίκευση της ποινής. Παράλληλα,το φυσικό δίκαιο θα έθετε ένα βαθύτερο ερώτημα:
γιατί δεσμεύει ο νόμος τη συνείδηση του ανθρώπου και πότε ένας θετικός νόμος είναι δίκαιος;
Η αφετηρία: το θετικό ποινικό δίκαιο
Το βασικό αξίωμα είναι η αρχή:
nullum crimen, nulla poena sine lege:
(κανένα έγκλημα και καμία ποινή χωρίς προηγούμενο νόμο.)
Ο Ποινικοος Κώδικας προβλέπει ότι κανείς δεν μπορεί να τιμωρηθεί για έγκλημα η' πλημμέλημα του οποίου τα στοιχεία δεν καθορίζονται από τον νόμο ούτε να του επιβληθεί ποινή που δεν προβλέπεται από τον νόμο.
Αυτό έχει τεράστια σημασία για τον Ζακόμπ.
Ο δικαστής δεν μπορεί να πει:
-Ο Ζακόμπ είναι κοινωνικά επικίνδυνος, άρα θα τον τιμωρήσω.-
Πρέπει να αποδείξει:
ποια συγκεκριμένη πράξη έκανε,
ποια διάταξη την απαγορεύει,
ποια υποκειμενικά στοιχεία απαιτούνται,
ποια ποινή προβλέπει ο νόμος.
Το πρώτο αδίκημα: η κλοπή
Ο Ποινικός Κώδικας ορίζει την κλοπή ως δόλια αφαίρεση ξένου πράγματος.
Άρα η υπεράσπιση του Ζακόμπ δεν μπορεί να είναι:
-Ο πλούσιος είχε περισσότερα από όσα χρειαζόταν.-
Αυτό δεν εξαφανίζει την ιδιοκτησία.
Ούτε:
-Η κοινωνία διέπραξε πρώτη κλοπή.-
αποτελεί αυτομάτως νομικό λόγο άρσης του αδίκου.
Ο δικαστής θα ρωτήσει:
Ήταν πράγμα άλλου;
Αφαιρέθηκε χωρίς συναίνεση;
Υπήρχε δόλος;
Ποιος το έκανε;
Υπάρχουν αποδείξεις;
Εάν η απάντηση είναι καταφατική, υπάρχει κλοπή.
Στο σημερινό δίκαιο η απλή κλοπή τιμωρείται κατ' αρχήν με έως τρία χρόνια φυλάκιση και πρόστιμο 45.000 ευρώ.
Όταν όμως ο Ζακόμπ δρα με άλλους
Εδώ η υπόθεση γίνεται πολύ σοβαρότερη.
Το σύγχρονο δίκαιο διακρίνει τις διάφορες μορφές οργανωμένης ή ομαδικής δράσης.
Για παράδειγμα, κλοπή από περισσότερα πρόσωπα χωρίς να συγκροτούν bande organisée μπορεί να οδηγήσει σε αυστηρότερη ποινική μεταχείριση.
Για οργανωμένη συμμορία οι ποινές αυξάνονται δραστικά.
Άρα ο Ζακόμπ δεν θα δικαζόταν απλώς ως:
-ο άνθρωπος που έκλεψε-.
Θα εξεταζόταν:
-ποιος ήταν ο ρόλος του στην οργάνωση;-
Και εδώ εμφανίζεται η αρχή της προσωπικής ευθύνης.
Δεν αρκεί:
-ήταν αρχηγός των Εργατών της Νύχτας.-
Πρέπει να αποδειχθεί τι ακριβώς έκανε ο ίδιος.
Η αρχή της προσωπικής ενοχής
Εδώ βρίσκεται μια από τις μεγαλύτερες διαφορές ανάμεσα στο κράτος δικαίου και σε ένα αυταρχικό σύστημα.
Δεν υπάρχει:
culpa per associationem
δηλαδή ενοχή επειδή κάποιος ανήκει σε μια ομάδα.
Το γεγονός ότι κάποιος είναι αναρχικός η' μέλος μιας ομάδας δεν αποδεικνύει από μόνο του συγκεκριμένη κλοπή ή συγκεκριμένη βίαιη πράξη.
Και αυτό ταιριάζει πολύ με τον Ζακόμπ.
Όταν λέει:
-οι άνθρωποι θέλουν πάντα να σε βάλουν σε μία κατηγορία-
στην πραγματικότητα αγγίζει ένα θεμελιώδες ζήτημα του ποινικού δικαίου:
δεν δικάζεται η ταυτότητα· δικάζεται η πράξη.
Η αρχή της αυστηρής ερμηνείας
Ο Ποινικος Κώδικας λέει:
La loi pénale est d'interprétation stricte.
Δηλαδή η ποινική διάταξη ερμηνεύεται αυστηρά.
Αυτό θα ήταν πολύ σημαντικό στη δίκη του Ζακόμπ.
Ο δικαστής δεν μπορεί να επεκτείνει αυθαίρετα μια ποινική διάταξη επειδή θεωρεί τον κατηγορούμενο επικίνδυνο.
Η αρχή είναι:
ό,τι δεν έχει ποινικοποιηθεί σαφώς, δεν μπορεί να τιμωρηθεί ως έγκλημα.
Η πολιτική ιδεολογία του Ζακόμπ
Εδώ το θετικό δίκαιο συναντά την ελευθερία της σκέψης.
Ο Ζακόμπ μπορεί να λέει:
-Η ιδιοκτησία είναι άδικη.-
-Ο καπιταλισμός παράγει ανισότητα.-
-Η κοινωνία πρέπει να αλλάξει.-
-Πιστεύω στην αναρχία.-
Αυτές οι απόψεις δεν είναι από μόνες τους ποινικες.
Ο δικαστής δεν μπορεί να τον καταδικάσει επειδή έχει συγκεκριμένη πολιτική φιλοσοφία.
Μπορεί όμως να τον καταδικάσει εάν αποδειχθεί ότι:
η πολιτική ιδέα μετατράπηκε σε συγκεκριμένη εγκληματική πράξη.
Αυτή είναι η κρίσιμη διαχωριστική γραμμή:
ιδέα → προστατευόμενη
εγκληματική πράξη → τιμωρητέα
Και εδώ μπαίνει το φυσικό δίκαιο
Το φυσικό δίκαιο ξεκινά από διαφορετική αφετηρία.
Δεν ρωτά μόνο:
,-Τι λέει ο νόμος;-
Ρωτά:
-Είναι δίκαιος αυτός ο νόμος;-
Αυτό είναι το μεγάλο φιλοσοφικό ερώτημα.
Στον Αριστοτέλη υπάρχει η διάκριση ανάμεσα στο φυσικό δίκαιο και στο νομικό/θετό δίκαιο.
Αργότερα, στον Θωμά Ακινάτη, ο νόμος συνδέεται με την ορθή λογική και το κοινό αγαθό.
Στον νεότερο φυσικοδικαιικό στοχασμό,ιδιαίτερα στον Locke,εμφανίζεται ισχυρά η ιδέα ότι ο άνθρωπος έχει δικαιώματα που δεν δημιουργεί το κράτος.
Έτσι ο Ζακόμπ θα μπορούσε να υποστηρίξει φιλοσοφικά:
-Ο νόμος μπορεί να είναι νόμιμος χωρίς να είναι δίκαιος.-
Αλλά εδώ υπάρχει η μεγάλη δυσκολία:
αυτό δεν σημαίνει ότι ο καθένας αποκτά δικαίωμα να παραβιάζει τον νόμο κατά βούληση.
Το φυσικό δίκαιο δεν σημαίνει 'κάνω ό,τι θεωρώ δίκαιο'
Αυτό είναι θεμελιώδες.
Αν ο Ζακόμπ πει:
-Η κοινωνία είναι άδικη, επομένως μπορώ να κλέβω.-
το φυσικό δίκαιο δεν του δίνει αυτομάτως δίκιο.
Γιατί υπάρχει και το φυσικό δικαίωμα του θύματος:
να μην του αφαιρείται αυθαίρετα η περιουσία του.
Άρα έχουμε σύγκρουση δύο αξιών:
κοινωνική δικαιοσύνη
εναντίον
ατομικής ιδιοκτησίας και προσωπικής ασφάλειας.
Και αυτό κάνει τον χαρακτήρα του πολύ ενδιαφέροντα.
Το μεγάλο παράδοξο του Ζακόμπ
Ο Ζακόμπ μπορεί να πει:
-Ο πλούσιος δεν έχει ηθικό δικαίωμα να θεωρεί όλα όσα έχει αποκτήσει απολύτως δικά του.-
Ο δικαστής μπορεί να απαντήσει:
-Μπορεί να έχεις πολιτικό επιχείρημα. Δεν έχεις όμως δικαίωμα να αφαιρείς μόνος σου την περιουσία του.-
Και εδώ βρίσκεται η σύγκρουση:
Θετικό δίκαιο
Η περιουσία προστατεύεται επειδή ο νόμος την προστατεύει.
Φυσικό δίκαιο
Η ιδιοκτησία μπορεί να θεωρηθεί φυσικό δικαίωμα — αλλά και αυτή υπόκειται σε ηθικούς περιορισμούς και στο κοινό αγαθό.
Ζακόμπ:
Η ιδιοκτησία χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη μπορεί να μετατραπεί σε μορφή εξουσίας.
Κανένα από τα τρία δεν εξαντλεί το πρόβλημα.
Η βία είναι πολύ δυσκολότερη περίπτωση
Αν ο Ζακόμπ χρησιμοποιούσε όπλο η' ασκούσε βία,το επιχείρημα της κοινωνικής αδικίας θα γινόταν ακόμη πιο αδύναμο.
Στο σύγχρονο δίκαιο οι ένοπλες η' βίαιες μορφές κλοπής αντιμετωπίζονται πολύ αυστηρότερα. Για παράδειγμα, η οργανωμένη κλοπή με χρήση η: απειλή όπλου μπορεί να φτάσει σε εξαιρετικά βαριές ποινές.
Για τον φυσικοδικαιικό στοχασμό, επίσης, υπάρχει ένα ισχυρό όριο:
η ανθρώπινη ζωή και σωματική ακεραιότητα έχουν μεγαλύτερη ηθική βαρύτητα από την περιουσία.
Γι' αυτό η φράση του Ζακόμπ:
-το χρηματοκιβώτιο μπορείς να το ανοίξεις. τον άνθρωπο δεν πρέπει να τον ανοίξεις με μια σφαίρα.-
είναι εξαιρετικά σημαντική.
Είναι σχεδόν μια φυσικοδικαιική αρχή μέσα στο στόμα ενός αναρχικού.
Η αρχή της αναλογικότητας
Το σύγχρονο ποινικό δίκαιο δεν λέει απλώς:
έγκλημα → ποινή.
Η ποινή πρέπει να είναι εξατομικευμένη.
Ο Ποινικού Κώδικας προβλέπει ότι κάθε ποινή πρέπει να εξατομικεύεται και ότι το δικαστήριο λαμβάνει υπόψη τις περιστάσεις της πράξης,την προσωπικότητα του δράστη και την υλική, οικογενειακή και κοινωνική του κατάσταση.
Αυτό σημαίνει ότι ο σύγχρονος δικαστής θα μπορούσε να λάβει υπόψη:
αν χρησιμοποίησε βία,
αν τραυματίστηκε κάποιος,
την αξία των κλοπιμαίων,
τον ρόλο του στην ομάδα,
την προηγούμενη συμπεριφορά,
την αποκατάσταση της ζημίας,
τον κίνδυνο υποτροπής,
την προσωπικότητά του.
Δεν θα έλεγε απλώς:
-Είσαι κλέφτης.Άρα η μέγιστη ποινή.-
Η ακριβής ιστορική διάσταση
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική προσοχή.
Ο πραγματικός Ζακόμπ έδρασε στις αρχές του 20ού αιώνα. Δεν θα μπορούσε να δικαστεί σήμερα με τον σημερινό Ποινικό Κώδικα για πράξεις που έγιναν τότε.
Η αρχή της μη αναδρομικότητας είναι θεμελιώδης: το ποινικό δικαιο ορίζει ότι τιμωρούνται οι πράξεις που αποτελούσαν αδίκημα κατά τον χρόνο που τελέστηκαν.
Επομένως έχουμε δύο διαφορετικά πειράματα:
Ιστορική δίκη του Ζακόμπ → το δίκαιο της εποχής του.
Υποθετική σύγχρονη δίκη → το σημερινό ποινικό δίκαιο.
Το δεύτερο είναι αυτό που εξετάζουμε εδώ.
Και τελικά: ποιος έχει δίκιο, ο νόμος η' ο Ζακόμπ;
Ο θετικιστής δικαστής θα μπορούσε να πει:
-Δεν με ενδιαφέρει αν θεωρείς τον νόμο δίκαιο. Με ενδιαφέρει αν τον παραβίασες.-
Ο φυσικοδικαιικός φιλόσοφος θα ρωτούσε:
-Και αν ο νόμος είναι άδικος;-
Ο Ζακόμπ θα απαντούσε:
-Τότε πρέπει να τον αλλάξεις.-
Ο δικαστής:
-Όχι να τον παραβιάσεις;-
Ο Ζακόμπ:
Μερικές φορές η ιστορία αλλάζει μόνο όταν κάποιος παραβιάζει έναν νόμο που θεωρεί άδικο.-
Και ο δικαστής θα μπορούσε να του απαντήσει:
-Αυτό μπορεί να εξηγεί έναν άνθρωπο. Δεν τον αθωώνει.-
Αυτή είναι η καρδιά της δίκης του Ζακόμπ.
Το θετικό ποινικό δίκαιο τον ρωτά:
Τι έκανες;
Το φυσικό δίκαιο:
Ήταν δίκαιο αυτό που έκανες;
Η πολιτική φιλοσοφία:
Ήταν δίκαιη η κοινωνία εναντίον της οποίας έδρασες;
Και τι συμβαίνει όταν ένας άνθρωπος παραβιάζει έναν άδικο κόσμο χωρίς να θέλει να γίνει ο ίδιος άδικος;
Και εδώ ο Ζακόμπ αποκτά την πιο ενδιαφέρουσα μορφή του: δεν είναι ο άνθρωπος που λέει 'ο νόμος δεν με αφορά'. Είναι ο άνθρωπος που αναγκάζει τον νόμο να εξηγήσει γιατί είναι δίκαιος.
.
.
.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου