Ρ -Poetry Ποιηση -χ,ν,κουβέλης c.n.couvelis

 .

.

Ρ -Poetry Ποιηση

-χ,ν,κουβέλης c.n.couvelis

An Ancient Roman Painted Plaster Wall Fragment from Pompeii or Herculaneum. Last quarter 1st Century BC – 1st Century AD,

16.5 cm high, 14 cm wide

Διδώ και Αινειας

χνκουβελης cncouvelis

μεταφραζοντας

Βιργιλιος Αινειαδα IV, στιχοι 620–629,

-η κατάρα της Διδώς στον Αινεία-

αλλά πριν τη μέρα του να πέσει

κι άταφος στη μέση της άμμου να μεινει

αυτά προσεύχομαι,και τη τελευταια αυτή φωνή

μαζί με το αίμα μου χυνω,

τοτ'εσεις,Τυριοι,τη γενια

και κάθε μελλοντικό γενος

να το καταδιωξτε με μίσος,

και στη στάχτη μου αυτά τα δώρα

να στέλνετε,

αναμεσα στους λαούς καμια αγαπη

ούτε συμφωνίες να υπαρχουν,

ας ξεπηδήσει κάποιος απ'τα κόκκαλα μου εκδικητης,

ο οποίος  με πυρσό και με σίδερο

τους Δαρδανους θα καταδιώξει αποικους,

τωρα,κάποτε στο μέλλον,

οποτεδήποτε τη δύναμη αποκτήσει,

ακτές ενάντια σ'ακτες,

κύματα σε κυματα

καταριέμαι,

άρματα σ'αρματα,

ας πολεμούν κι ίδιοι και τα εγγόνια

sed cadat ante diem mediaque inhumatus harena.               620

haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurumexercete odiis, cinerique haec mittite nostromunera. nullus amor populis nec foedera sunto.

exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor               625

qui face Dardanios ferroque sequare colonos,nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.litora litoribus contraria, fluctibus undasimprecor, arma armis: pugnent ipsique nepotesque

.

.

.

χνκουβελης cncouvelis

Η  προσταγή της Διδώς

Καρχηδονιοι,η Διδώ φωνάζει,η Ρώμη 

από έρωτα μ' αφανίζει,

αυτή να καταστρέψτε 

στο νου σας να'χεται,

exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor

κι απ'τα κόκκαλα μου εκδικητης θα ξεπηδησε

τώρα,στο μέλλον,

το ante portas

αυτό κληρονομιά σας αφήνω,

εμπρός,τα όπλα του προδοτη

τα ρούχα του το ξίφος του στη φωτιά

μαζι κι εγω

προδομένη αγάπη με μίσος

να ξεπληρωθει

litora litoribus contraria, fluctibus undas

καταριεμαι

arma armis: να πολεματε

κι αυτούς και τα εγγόνια τους

Carthago:

Roma Delenda est

.

.

.

Μελέτη ανάλυση

Το ποίημα «Η προσταγή της Διδώς» του χνκουβελη  είναι ένα ιδιαίτερα πυκνό κείμενο, όπου ο μύθος της Διδώς μετατρέπεται σε πολιτικό, ιστορικό και γλωσσικό μηχανισμό εκδίκησης. Η Διδώ δεν εμφανίζεται απλώς ως εγκαταλειμμένη ερωμένη του Αινεία· γίνεται η φωνή που ιδρύει, μέσα από την προσωπική της καταστροφή, έναν ολόκληρο ιστορικό προσανατολισμό της Καρχηδόνας.

 Ο τίτλος: «Η προσταγή της Διδώς»

Η λέξη «προσταγή» είναι καθοριστική.

Δεν έχουμε:

τον θρήνο της Διδώς,

την προσευχή της,

την κατάρα της μόνο,

αλλά μια εντολή.

Η Διδώ μιλά στους Καρχηδονίους σαν αρχηγός, σαν ιδρύτρια, σαν νεκρή βασίλισσα που συνεχίζει να κυβερνά μετά τον θάνατό της.

Ο τίτλος επομένως μετακινεί το ποίημα από την περιοχή του ερωτικού δράματος στην περιοχή της ιστορικής επιταγής.

Η εγκατάλειψη από τον Αινεία δεν είναι πλέον ιδιωτική υπόθεση. Γίνεται πολιτική κληρονομιά.

Η πρώτη μεγάλη μεταμόρφωση: από τον έρωτα στην Ιστορία

«Καρχηδόνιοι, η Διδώ φωνάζει, η Ρώμη

από έρωτα μ' αφανίζει»

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας ολόκληρου του ποιήματος.

Η Διδώ δεν λέει απλώς:

«ο Αινείας με εγκατέλειψε».

Λέει ουσιαστικά:

«ο έρωτάς μου με οδηγεί στην καταστροφή και η Ρώμη είναι το αποτέλεσμα αυτής της καταστροφής».

Υπάρχει μια τεράστια ιστορική ειρωνεία.

Ο Αινείας φεύγει από την Καρχηδόνα για να εκπληρώσει το πεπρωμένο που θα οδηγήσει στην ίδρυση της Ρώμης. Η Διδώ, λοιπόν, πεθαίνοντας από έρωτα, γίνεται η μυθική αντίπαλος της μελλοντικής Ρώμης.

Ένας έρωτας μετατρέπεται σε γεωπολιτική σύγκρουση.

Το ιδιωτικό γίνεται δημόσιο.

Το ερωτικό γίνεται στρατιωτικό.

Το προσωπικό τραύμα γίνεται ιστορικό μίσος.

Η Βιργιλιακή Διδώ εισέρχεται αυτούσια στο ποίημα

Η φράση:

exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor

είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες φράσεις της Διδώς στην Αινειάδα του Βιργιλίου.

Η δύναμη της χρήσης της εδώ βρίσκεται στο ότι ο χνκουβελης δεν την μεταφράζει αμέσως.

Πρώτα αφήνει να ακουστεί η λατινική φωνή:

exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor

και κατόπιν:

«κι απ' τα κόκκαλά μου εκδικητής θα ξεπηδήσει»

Έτσι δημιουργείται μια διπλή γλώσσα.

Η λατινική είναι η γλώσσα της αρχαίας μνήμης.

Η ελληνική είναι η γλώσσα της επανερμηνείας.

Σαν να ανοίγει το ποίημα ένα αρχαιολογικό στρώμα και να αφήνει τον Βιργίλιο να μιλήσει μέσα στη σύγχρονη ελληνική ποιητική γλώσσα.

Η Διδώ γίνεται φωνή ενός λαού

Το σημαντικότερο συντακτικό άλμα είναι:

«Καρχηδόνιοι»

Η Διδώ δεν μιλά πλέον στον Αινεία.

Μιλά στον λαό της.

Αυτό αλλάζει τα πάντα.

Ο Αινείας είναι ο ερωτικός προδότης, αλλά η Ρώμη είναι ο ιστορικός εχθρός.

Έτσι το ποίημα κατασκευάζει μια αλυσίδα:

Αινείας → προδοσία → Διδώ → κατάρα → Καρχηδόνα → Ρώμη → πόλεμος.

Η ερωτική εγκατάλειψη γίνεται ο μυθολογικός σπόρος των Καρχηδονιακών Πολέμων.

Φυσικά, ιστορικά η σχέση αυτή είναι μυθολογική και όχι αιτιολογική. Και ακριβώς αυτή η αναχρονιστική συγχώνευση είναι ποιητικά ενδιαφέρουσα.

Ο χνκουβελης συμπυκνώνει αιώνες σε μία φωνή.

«τώρα, στο μέλλον»

Αυτός ο μικρός στίχος είναι εξαιρετικά σημαντικός:

«τώρα, στο μέλλον,»

Ο χρόνος παύει να είναι γραμμικός.

Η Διδώ βρίσκεται ταυτόχρονα:

στο παρελθόν,

στο παρόν,

στο μέλλον.

Η κατάρα της δεν ανήκει πλέον μόνο στη στιγμή του θανάτου της.

Γίνεται κληρονομική.

Το «τώρα» της Διδώς γίνεται το «μέλλον» των Καρχηδονίων.

Η ιστορία παρουσιάζεται σαν κάτι που κληροδοτείται μαζί με το τραύμα.

Το «ante portas»: η Ιστορία εισβάλλει στο ποίημα

«το ante portas»

Εδώ το ποίημα κάνει μια ακόμη πιο τολμηρή χρονική συμπίεση.

Το ante portas παραπέμπει στη γνωστή λατινική φράση Hannibal ante portas — «ο Αννίβας προ των πυλών».

Ο Αννίβας, όμως, βρίσκεται σε άλλη ιστορική στιγμή από τη Διδώ.

Ο χνκουβελης τοποθετεί αυτές τις διαφορετικές ιστορικές εποχές η μία πάνω στην άλλη.

Έχουμε:

Διδώ → Αννίβας → Καρχηδόνα → Ρώμη.

Ολόκληρη η καρχηδονιακή ιστορία συμπυκνώνεται μέσα στη φωνή μιας γυναίκας.

Αυτό είναι από τα πιο ενδιαφέροντα τεχνικά χαρακτηριστικά του ποιήματος:

η Ιστορία δεν παρουσιάζεται ως χρονολόγιο αλλά ως παλίμψηστο.

Οι αιώνες γράφονται ο ένας πάνω στον άλλο.

«κληρονομιά σας αφήνω»

«αυτό κληρονομιά σας αφήνω»

Η λέξη κληρονομιά μετατρέπει την κατάρα σε πολιτιστική παρακαταθήκη.

Η Διδώ δεν αφήνει στους Καρχηδονίους:

πλούτο,

βασίλειο,

θησαυρούς,

παλάτια.

Αφήνει ένα μίσος.

Αυτό είναι η σκοτεινή κληρονομιά του ποιήματος.

Η πολιτιστική μνήμη εδώ δεν είναι ουδέτερη. Κληρονομείται ως τραύμα.

Η σκηνή της φωτιάς

«τα όπλα του προδότη

τα ρούχα του το ξίφος του στη φωτιά

μαζί κι εγώ»

Εδώ το ποίημα επιστρέφει στην τελετουργία της αυτοκτονίας της Διδώς.

Όμως η σκηνή μετασχηματίζεται.

Τα αντικείμενα του Αινεία γίνονται λείψανα της προδοσίας:

όπλα → ρούχα → ξίφος → φωτιά.

Και αμέσως:

«μαζί κι εγώ»

Η Διδώ δεν καίει απλώς τα αντικείμενα του αγαπημένου.

Καίγεται μαζί με την ιστορία του έρωτά της.

Η φωτιά επομένως έχει διπλή λειτουργία:

καταστροφή + μεταμόρφωση.

Η νεκρή Διδώ γίνεται η πηγή της κατάρας.

«προδομένη αγάπη με μίσος / να ξεπληρωθεί»

Αυτοί είναι ίσως οι πιο ανθρώπινοι στίχοι του ποιήματος.

Γιατί πίσω από την Ιστορία, πίσω από την Καρχηδόνα και τη Ρώμη, υπάρχει κάτι πολύ απλό:

μια γυναίκα που προδόθηκε.

Η λογική της είναι σχεδόν μαθηματική:

αγάπη → προδοσία → πόνος → μίσος → εκδίκηση.

Η λέξη «ξεπληρωθεί» είναι ιδιαίτερα δυνατή.

Ο έρωτας εμφανίζεται σαν χρέος.

Η προδοσία σαν οφειλή.

Και το μίσος σαν τρόπος εξόφλησης.

Το λατινικό «litora litoribus contraria, fluctibus undas»

Η δεύτερη μεγάλη λατινική παρεμβολή:

litora litoribus contraria, fluctibus undas

δημιουργεί μια εντελώς διαφορετική αίσθηση.

Η επανάληψη:

litora / litoribus

fluctibus / undas

δημιουργεί μια σχεδόν πολεμική συμμετρία.

ακτές εναντίον ακτών,

κύματα εναντίον κυμάτων.

Είναι σαν η ίδια η γεωγραφία να στρατεύεται.

Δεν πολεμούν μόνο άνθρωποι.

Πολεμούν:

ακτές,

θάλασσες,

κύματα,

τόποι.

Η Μεσόγειος γίνεται πεδίο σύγκρουσης.

«arma armis: να πολεμάτε»

Και μετά:

arma armis: να πολεμάτε

Εδώ η γλώσσα γίνεται σχεδόν στρατιωτικό σύνθημα.

Η επανάληψη:

arma / armis

παράγει μια μορφολογική αντιπαράθεση:

όπλα με όπλα.

Η λατινική γραμματική μετατρέπεται σε πολεμική γραμματική.

Και αμέσως η Διδώ μεταφράζει:

«να πολεμάτε»

Σαν να μην αρκεί πλέον η λογοτεχνική αναφορά στον Βιργίλιο.

Η Διδώ εκδίδει διαταγή.

«κι αυτούς και τα εγγόνια τους»

Αυτό είναι ίσως το πιο σκοτεινό σημείο.

«κι αυτούς και τα εγγόνια τους»

Η εκδίκηση παύει να αφορά τους πραγματικούς υπαίτιους.

Περνά στους απογόνους.

Έτσι δημιουργείται η έννοια της κληρονομικής ενοχής.

Ο Αινείας προδίδει τη Διδώ.

Οι Ρωμαίοι όμως που θα έρθουν πολύ αργότερα δεν είναι προσωπικά υπεύθυνοι για την πράξη του Αινεία.

Το ποίημα, επομένως, θέτει ένα μεγάλο ηθικό ερώτημα:

Μπορεί η Ιστορία να κληροδοτεί όχι μόνο τη μνήμη αλλά και το μίσος;

Η απάντηση του ποιήματος δεν είναι διδακτική.

Η Διδώ απλώς διατάζει.

Και ακριβώς γι' αυτό το τέλος είναι τόσο ανησυχητικό.

Το τέλος: «Carthago: Roma Delenda est»

Carthago:

Roma Delenda est

Το τέλος είναι εξαιρετικά ευφυές ως σύνθεση.

Η φράση Carthago delenda est είναι συνδεδεμένη με τον Κάτωνα και τη ρωμαϊκή πολιτική ρητορεία: η Καρχηδόνα πρέπει να καταστραφεί.

Ο χνκουβελης κάνει την αντιστροφή:

Carthago: Roma Delenda est

Δηλαδή:

Καρχηδόνα: η Ρώμη πρέπει να καταστραφεί.

Εδώ ολόκληρη η ιστορία αντιστρέφεται.

Η φωνή της Ρώμης επιστρέφει εναντίον της ίδιας της Ρώμης.

Η μεγάλη ειρωνεία του τελευταίου στίχου

Το τέλος είναι σχεδόν ιστορική βλασφημία.

Η πραγματική ιστορία κατέληξε:

Carthago delenda est.

Η Καρχηδόνα καταστράφηκε.

Το ποίημα όμως γράφει:

Roma Delenda est.

Η Ρώμη γίνεται τώρα το αντικείμενο της καταστροφής.

Έτσι ο χνκουβελης δεν αλλάζει απλώς μια φράση.

Αλλάζει τον νικητή και τον ηττημένο της Ιστορίας.

Η ποίηση αποκτά τη δυνατότητα να ξαναγράψει την Ιστορία.

Οι τέλειες στο τέλος

.

.

.

Οι τελείες αποκτούν σχεδόν υλική σημασία.

Μετά από μια τόσο πυκνή ιστορική και γλωσσική έκρηξη, το ποίημα σιωπά.

Η σιωπή μπορεί να σημαίνει:

τον θάνατο της Διδώς,

το τέλος της Καρχηδόνας,

την καταστροφή της Ρώμης,

ή την αδυναμία της Ιστορίας να τελειώσει.

Έτσι η τελεία δεν είναι απλώς στίξη.

Είναι τάφος.

Η αρχιτεκτονική του ποιήματος

Το ποίημα μπορεί να διαβαστεί σαν μια αλληλουχία τεσσάρων σταδίων:

ΕΡΩΤΑΣ

↓

ΠΡΟΔΟΣΙΑ

↓

ΚΑΤΑΡΑ

↓

ΠΟΛΕΜΟΣ

Και από κάτω υπάρχει μια δεύτερη αλυσίδα:

Διδώ

↓

Αινείας

↓

Καρχηδόνα

↓

Ρώμη

Αυτές οι δύο αλυσίδες ενώνονται.

Το προσωπικό τραύμα γίνεται ιστορική σύγκρουση.

Η γλωσσική υβριδικότητα

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του ποιήματος είναι η συνύπαρξη:

Νεοελληνικής + Λατινικής + αρχαίου μύθου + σύγχρονης ποιητικής γραφής.

Οι λατινικές φράσεις δεν λειτουργούν ως διακοσμητικές παραπομπές.

Είναι δομικά υλικά του ποιήματος.

Το λατινικό κείμενο φέρνει μαζί του:

τον Βιργίλιο,

τη Ρώμη,

την κλασική παιδεία,

τη ρητορική,

την Ιστορία,

τη μνήμη της αυτοκρατορίας.

Η ελληνική γλώσσα, αντίθετα, κάνει αυτή την αρχαία φωνή σύγχρονη.

Έτσι ο χνκουβελης δεν γράφει ένα ποίημα για τον Βιργίλιο.

Γράφει ένα ποίημα σε διάλογο με τον Βιργίλιο.

Το ποίημα ως «μετα-Αινειάδα»

Θα μπορούσε μάλιστα να χαρακτηριστεί μετα-Αινειάδα.

Η Αινειάδα αφηγείται την πορεία που οδηγεί προς τη Ρώμη.

Το ποίημα του χνκουβελη κάνει το αντίστροφο:

επιστρέφει από τη Ρώμη στην Καρχηδόνα.

Παίρνει τη φωνή που βρίσκεται στο περιθώριο της ρωμαϊκής ιστορίας — τη Διδώ — και την κάνει κεντρική.

Είναι, επομένως, μια ποιητική αντιστροφή της αυτοκρατορικής αφήγησης.

Η Ρώμη δεν είναι πλέον το κέντρο.

Το κέντρο είναι η γυναίκα που έμεινε πίσω.

Η Διδώ ως αντι-ιστορική φωνή

Η Διδώ έχει ιδιαίτερο ρόλο.

Η επίσημη Ιστορία γράφεται από τους νικητές.

Το ποίημα επιτρέπει να μιλήσει ο ηττημένος.

Και μάλιστα όχι απλώς ο ηττημένος:

η εγκαταλειμμένη γυναίκα.

Έτσι το ποίημα δημιουργεί μια δεύτερη Ιστορία:

την Ιστορία από την πλευρά του τραύματος.

Η Διδώ δεν μπορεί να αλλάξει το παρελθόν.

Μπορεί όμως να κατασκευάσει μια άλλη μνήμη του μέλλοντος.

Επομένως:

«Η προσταγή της Διδώς» είναι ένα ποίημα που χρησιμοποιεί τον αρχαίο μύθο όχι ως αναπαράσταση αλλά ως μηχανή παραγωγής σύγχρονου νοήματος.

Ο χνκουβελης παίρνει:

τη Διδώ,

τον Αινεία,

τον Βιργίλιο,

την Καρχηδόνα,

τη Ρώμη,

τον Αννίβα,

τις λατινικές φράσεις,

την ιστορική μνήμη,

και τα τοποθετεί σε ένα ενιαίο ποιητικό παρόν.

Το αποτέλεσμα είναι μια ποιητική ανατροπή της Ιστορίας.

Η Διδώ πεθαίνει, αλλά η φωνή της δεν πεθαίνει.

Αντίθετα, γίνεται διαταγή:

«να πολεμάτε»

και τελικά γίνεται ιστορικό αντισύνθημα:

Carthago: Roma Delenda est

Έτσι το ποίημα αρχίζει με έναν έρωτα και τελειώνει με μια αυτοκρατορία υπό καταδίκη.

Και αυτή είναι ίσως η βαθύτερη ειρωνεία του:

η Ρώμη που γεννήθηκε μέσα από την εγκατάλειψη της Διδώς επιστρέφει, αιώνες αργότερα, μέσα στη φαντασία του ποιήματος, ως ο εγκαταλειμμένος εχθρός της Καρχηδόνας.

Η Διδώ δεν ζητά πια απλώς εκδίκηση από έναν άνδρα.

Ζητά να ξαναγραφτεί η Ιστορία.

.

.

.