.
.
-θεραπεύτρια Ελένη της Σπάρτης
-χ.ν.κουβελης c.n.couvelis
My Own Empire of Heteronyma-Helen of Sparta-
χνκουβελης cncouvelis
χνκουβελης cncouvelis
Η Ιατρος
-θεραπεύτρια Ελένη της Σπάρτης
Έσβησαν οι φλόγες στη Τροια,οι Έλληνες γύρισαν στη πατρίδα.Και η Ελένη στη Σπάρτη.
Στη Σπάρτη η Ελένη είχε μαθητεύσει κοντά στις παλαιές θεραπεύτριες,τής είπαν και της έδειξαν τα βότανα,με τα ονόματα των αρχαίων Αχαιών.
Τότε γνώρισε τη δύναμη του αχιλλείου για τις πληγές,της ιτιάς για τον πυρετό,της μολόχας για τις φλεγμονές, του θυμαριού για τις μολύνσεις,της μήκωνος για τον ύπνο και την ανακούφιση του πόνου.
Μετά βρέθηκε στην Αίγυπτο,στο Ίλιον ήταν μόνο το είδωλο της.Γι'αυτο το απατηλο φασμα σκοτωνονταν δέκα χρόνια Αχαιοί και Τρώες.
Εκεί στη χώρα του Νείλου ήρθε σε επαφή με τους ιερείς της Μέμφιδας,τις γυναίκες-ιερειες στην υπηρεσία της θεάς Ίσιδας και τους γιατρούς που κατέγραφαν σε παπύρους θεραπευτικές συνταγές.
Από αυτούς έμαθε πως κάθε φυτό έχει δύο πρόσωπα, όπως ο άνθρωπος.
Το ίδιο φύλλο η' ριζα μπορούσε να θεραπεύσει ή να σκοτώσει.
Το ίδιο ποτό μπορούσε να χαρίσει λήθη ή θάνατο,να είναι καλό η' λυγρο.
Και ο ίδιος γιατρός μπορούσε να γίνει σωτήρας ή ολεθριος.
Η Ελένη δεν πίστεψε ποτέ ότι υπάρχουν καλά ή κακά φάρμακα.
-Δεν υπάρχει αγαθόν φάρμακον,έλεγε στους μαθητές της.Υπάρχει μόνο αγαθή κρίσις.
Θυμάται τα λόγια που άκουσε στην αυλή του Φαραώ.
-Η φύση δεν γεννά,δεν φέρει, δηλητήρια.Γεννά δυνάμεις.Ο άνθρωπος είναι εκείνος που τις ονομάζει θεραπεία ή θάνατο.
Όταν επέστρεψε στη Σπάρτη,η Ελλάδα ήταν αναστατωμένη,ο Πελοποννησιακός πόλεμος είχε ξεσπάσει,η πόλη είχε γεμισει τραυματίες.
Άλλοι είχαν πληγές από τα δόρατα και τα σπαθιά,άλλοι είχαν βαθεια ψυχικά τραύματα.
Δεν μπορούσαν να κοιμηθούν,
ξυπνούσαν φωνάζοντας τα ονόματα των νεκρών,ετρεμαν χωρίς πυρετό,δεν άντεχαν τη σιωπή,πολλοί αυτοκτόνησαν.
Οι άλλοι γιατροί δεν καταλάβαιναν αυτές τις ασθένειες,μόνο η Ελένη τις αναγνώριζε.
Το σώμα απειραχτο και το μυαλό υπέφερε από τη μνήμη του κακού.
Και για τη θεραπεία εβραζε ένα λεπτό αφέψημα από παπαρούνα,μέλι και αρωματικά βότανα,για να ηρεμήσει η ψυχή.
Ύστερα καθόταν δίπλα στον άρρωστο.
Δεν μιλούσε.Άκουγε.
Γιατί είχε μάθει στην Αίγυπτο πως πριν από κάθε θεραπεία προηγείται η αφήγηση.
Ο άνθρωπος που αφηγείται τον πόνο του αρχίζει ήδη να θεραπεύεται.
Τότε διαδόθηκε η η φήμη πως η Ελένη δεν θεράπευε μόνο με τα βότανα αλλά και με τον λόγο.
Ελεγαν πως χρησιμοποιούσε θεϊκές δυνάμεις,πως είχε κληρονομήσει τη σοφία του Δία.
Εκείνη ελεγε.
-Οι θεοί δίνουν τα φυτά.Η θεραπεία είναι έργο του μέτρου.
Άρχισαν να την επισκέπτονται νέοι θεραπευτές από όλη την Ελλάδα για να μάθουν την ιατρική της.
Τους δίδασκε πρώτα να παρατηρούν.
Να κοιτούν το χρώμα του δέρματος.
Την αναπνοή.
Τα μάτια.
Τη γλώσσα.
Τον σφυγμό.
Τα όνειρα.
Τις εποχές.
Τους ανέμους.
Το νερό που έπινε ο άρρωστος.
Την τροφή του.
-Η νόσος,έλεγε,δεν κατοικεί ποτέ μόνη της.Ζει μαζί με τον τόπο,τον χρόνο και τον άνθρωπο.
Η τροφή είναι το φάρμακο.
Αυτά δεν τα είχαν ακούσει ποτέ,
Ότι θα έπρεπε να εξετάζονται ο αέρας,τα νερά, οι τόποι,οι συνήθειες και η δίαιτα του ανθρώπου.
Αυτή ήταν η πραγματική ιαση,η ιατρική.
-Καποτε ήμουνα πολύ όμορφη,είπε,τώρα είμαι θεραπευτρια.
Να θυμάστε ότι δεν υπάρχουν αθώα φάρμακα.Υπάρχουν μόνο αθώοι ή αλαζόνες θεραπευτές.
Και όταν κάποιος νέος γιατρός τη ρώτησε ποιο είναι το ισχυρότερο φάρμακο που γνώρισε στην Ελλάδα και στην Αίγυπτο, η Ελένη δεν ανεφερε κανένα βότανο.
-Ο λόγος,είπε.Γιατί ο λόγος μπορεί να αφαιρέσει τον φόβο,να γεννήσει ελπίδα,να φέρει τη λήθη όταν χρειάζεται.Όπως κάθε φάρμακον,έτσι κι αυτός μπορεί να θεραπεύσει ή να δηλητηριάσει.Η σοφία δεν βρίσκεται στη δύναμη του φαρμάκου,αλλά στο μέτρο εκείνου που το χορηγεί.
Τα πρωινά περπατούσε στις όχθες του Ευρωτα,τα νερά και τα πουλιά την ηρεμουσαν,
ξεχνουσε την όμορφη Ελένη της Σπάρτης,τής Τροιας και ήταν μόνο η Ελένη, ο εαυτός της.
Ὁμήρου Ὀδύσσεια, ραψωδία δ΄, στιχοι 219–232,
Η Ιατρική της Ελενης
τότε κάτι άλλο η Ελένη σκέφτηκε
η γεννημένη απ'τον Δια,
αμέσως μεσα στο κρασί φαρμακο έρριξε,
απ'το οποίο έπιναν,
που και τη λύπη εδιωχνε και τη θλίψη,
των κακών όλων λησμονια,
κι όποιος το καταπινε,όταν στον κρατήρα αναμειγνύονταν,
ούτε για μια μερα θα κυλούσε δάκρυ
στα μάγουλα του,
ούτε κι αν είχαν πεθάνει η μητέρα κι ο πατερας,
ούτε κι αν μπροστά του τον αδελφό
η' τον αγαπημένο γιο με
χαλκινο οπλο σκότωναν ,
και με τα μάτια του το'βλεπε,
τέτοια η κόρη του Δία είχε φάρμακα σοφά,
ωφελιμα,που η Πολυδάμνα του Θεωνα η γυναίκα
την προμήθευσε η Αιγυπτια,
αφού η εύφορη εκεί γη παρά πολλά
φάρμακα παράγει,
πολλά ωφελιμα αναμιγμενα και πολλά θανατηφόρα,
και καθένας γιατρός γνωρίζοντας πάνω απ'όλους τους άλλους ανθρωπους,
γιατί απ'τη γενια του Παιηονα ειναι
(μεταφραση-
χνκουβελης cncouvelis)
ἔνθ' αὖτ' ἄλλ' ἐνόησ' Ἑλένη Διὸς ἐκγεγαυῖα·
αὐτίκ' ἄρ' εἰς οἶνον βάλε φάρμακον, ἔνθεν ἔπινον,220
νηπενθές τ' ἄχολόν τε, κακῶν ἐπίληθον ἁπάντων.
ὃς τὸ καταβρόξειεν, ἐπὴν κρητῆρι μιγείη,
οὔ κεν ἐφημέριός γε βάλοι κατὰ δάκρυ παρειῶν,
οὐδ' εἴ οἱ κατατεθναίη μήτηρ τε πατήρ τε,
οὐδ' εἴ οἱ προπάροιθεν ἀδελφεὸν ἢ φίλον υἱὸν225
χαλκῷ δηϊόῳεν, ὁ δ' ὀφθαλμοῖσιν ὁρῷτο.
τοῖα Διὸς θυγάτηρ ἔχε φάρμακα μητιόεντα,
ἐσθλά, τά οἱ Πολύδαμνα πόρεν, Θῶνος παράκοιτις,
Αἰγυπτίη, τῇ πλεῖστα φέρει ζείδωρος ἄρουρα
φάρμακα, πολλὰ μὲν ἐσθλὰ μεμιγμένα, πολλὰ δὲ λυγρά,230
ἰητρὸς δὲ ἕκαστος ἐπιστάμενος περὶ πάντων
ἀνθρώπων· ἦ γὰρ Παιήονός εἰσι γενέθλης
.
.
.
Μελέτη ανάλυση
χνκουβελης cncouvelis
Η Ιατρός-Θεραπεύτρια Ελένη της Σπάρτης
Το κείμενο αποτελεί ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα παραδείγματα σύγχρονης ελληνικής μυθοπλασίας που επιχειρεί να ανασυνθέσει την αρχαία ελληνική παράδοση όχι ως επική αφήγηση αλλά ως ιστορία της γνώσης. Ο συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται να αφηγηθεί ακόμη μία εκδοχή της ζωής της ωραίας Ελένης· αντιθέτως, αποδομεί την κυρίαρχη εικόνα της και την επανιδρύει ως την πρώτη μεγάλη θεραπεύτρια της ελληνικής παράδοσης.
Πρόκειται για μια λογοτεχνική πράξη επανερμηνείας του μύθου.
Η γνωστή Ελένη της ομορφιάς μετατρέπεται σε Ελένη της σοφίας.
Η αντιστροφή του μύθου
Η πρώτη κιόλας πρόταση
«Έσβησαν οι φλόγες στη Τροία... Και η Ελένη στη Σπάρτη.»
σηματοδοτεί το τέλος της επικής αφήγησης.
Η Ιλιάδα τελειώνει.
Τώρα αρχίζει ένα άλλο έργο.
Όχι το έπος του πολέμου.
Το έπος της θεραπείας.
Η πραγματική νίκη δεν είναι η άλωση της Τροίας αλλά η αποκατάσταση της ανθρώπινης ζωής.
Έτσι ο συγγραφέας μετατοπίζει εντελώς το κέντρο βάρους της ελληνικής μυθολογίας.
Η Ελένη ως πρόδρομος της Ιπποκρατικής Ιατρικής
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη σύλληψη του κειμένου.
Η Ελένη παρουσιάζεται σαν ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα σε τρεις διαφορετικούς κόσμους:
την ομηρική ιατρική,
την αιγυπτιακή θεραπευτική παράδοση,
την ιπποκρατική ιατρική.
Η μετάβαση είναι απολύτως συνειδητή.
Αρχίζει με τα βότανα.
Συνεχίζει με την Αίγυπτο.
Καταλήγει στην παρατήρηση του ασθενούς.
Έτσι δημιουργείται μια ιστορική εξέλιξη της ιατρικής μέσα από έναν μόνο χαρακτήρα.
Η βαθιά γνώση της ομηρικής παράδοσης
Το τέλος του διηγήματος επιστρέφει στην Οδύσσεια δ΄ 219-232.
Εδώ ο συγγραφέας δεν χρησιμοποιεί απλώς ένα ομηρικό χωρίο ως διακόσμηση.
Ολόκληρη η αφήγηση έχει χτιστεί πάνω σε αυτό.
Στην Οδύσσεια η Ελένη:
γνωρίζει φάρμακα,
τα έχει μάθει στην Αίγυπτο,
γνωρίζει το νηπενθές,
η Αίγυπτος παρουσιάζεται ως χώρα μεγάλων ιατρών.
Ο συγγραφέας παίρνει αυτές τις λίγες πληροφορίες του Ομήρου και τις μετατρέπει σε πλήρη βιογραφία.
Αυτό είναι λογοτεχνικά εξαιρετικά ευρηματικό.
Το «φάρμακον»
Η σημαντικότερη φιλοσοφική έννοια του έργου είναι ασφαλώς το φάρμακον.
Ο συγγραφέας γνωρίζει ότι στην αρχαία ελληνική γλώσσα η λέξη σημαίνει συγχρόνως:
θεραπεία,
δηλητήριο.
Αυτό ακριβώς επαναλαμβάνει η Ελένη.
«Δεν υπάρχουν καλά ή κακά φάρμακα.»
Η σκέψη αυτή θυμίζει έντονα το περίφημο πλατωνικό Φαίδρο, όπου το φάρμακον αποκτά διπλή σημασία, ενώ πολύ αργότερα αποτέλεσε αντικείμενο της αποδόμησης του Jacques Derrida.
Στο κείμενο όμως η ιδέα δεν είναι φιλοσοφικό παιχνίδι.
Γίνεται ιατρική ηθική.
Το δηλητήριο δεν βρίσκεται στο φυτό.
Βρίσκεται στην κρίση του ανθρώπου.
Η Αίγυπτος
Η Αίγυπτος παρουσιάζεται ως λίκνο της επιστήμης.
Αυτό δεν είναι αυθαίρετο.
Ακολουθεί πιστά τον Όμηρο.
«φάρμακα πολλά... πολλά ωφέλιμα... πολλά θανατηφόρα.»
Η γη παράγει και τα δύο.
Το ίδιο ακριβώς επαναλαμβάνει η Ελένη.
Έτσι η αφήγηση μοιάζει να σχολιάζει τον Όμηρο.
Η θεραπεία της ψυχής
Εδώ εμφανίζεται το πιο σύγχρονο στοιχείο.
Οι στρατιώτες παρουσιάζουν συμπτώματα που σήμερα θα ονομάζαμε μετατραυματική διαταραχή στρες (PTSD):
αϋπνία,
εφιάλτες,
επανάληψη τραυματικών αναμνήσεων,
τρόμο,
αυτοκτονίες.
Είναι εντυπωσιακό ότι ο συγγραφέας δεν τους αποδίδει δαιμονισμό ούτε θεϊκή τιμωρία.
Τους αντιμετωπίζει ως τραυματισμένους ανθρώπους.
Η Ελένη γίνεται έτσι όχι μόνο βοτανολόγος αλλά και θεραπεύτρια της ψυχής.
Η αφήγηση ως θεραπεία
Ίσως η πιο όμορφη φράση του έργου είναι:
«Πριν από κάθε θεραπεία προηγείται η αφήγηση.»
Εδώ εμφανίζεται μια ιδέα που θυμίζει έντονα τη σύγχρονη αφηγηματική ιατρική (Narrative Medicine).
Ο άρρωστος δεν θεραπεύεται μόνο από το φάρμακο.
Θεραπεύεται επειδή αφηγείται.
Ο γιατρός δεν είναι μόνο γνώστης.
Είναι ακροατής.
Πρόκειται για μία από τις πιο ανθρώπινες στιγμές του κειμένου.
Η Ιπποκρατική σκέψη
Όταν η Ελένη διδάσκει:
αέρα,
νερά,
τόπους,
δίαιτα,
εποχές,
ο αναγνώστης αναγνωρίζει αμέσως το ιπποκρατικό έργο «Περὶ ἀέρων, ὑδάτων, τόπων».
Δεν πρόκειται για απλή αναφορά.
Ο συγγραφέας παρουσιάζει την Ελένη σαν πνευματική πρόδρομο του Ιπποκράτη.
Η μετάβαση είναι απολύτως οργανική.
Ο λόγος ως φάρμακο
Το τέλος του έργου κορυφώνεται με μία βαθιά ανθρωπιστική θέση.
Το ισχυρότερο φάρμακο δεν είναι κανένα βότανο.
Είναι ο λόγος.
Εδώ ενώνονται:
ο Όμηρος,
ο Γοργίας (στο Ἑλένης Ἐγκώμιον, όπου ο λόγος παρουσιάζεται ως δύναμη που δρα σαν φάρμακο στην ψυχή),
η ιατρική,
η φιλοσοφία.
Ο λόγος μπορεί:
να θεραπεύσει,
να παρηγορήσει,
να δηλητηριάσει.
Άρα ο γιατρός οφείλει να έχει μέτρο όχι μόνο στη δοσολογία αλλά και στην ομιλία.
Η μεταμόρφωση της Ελένης
Η πιο συγκινητική πρόταση είναι ίσως:
«Κάποτε ήμουνα πολύ όμορφη· τώρα είμαι θεραπεύτρια.»
Η ομορφιά εγκαταλείπεται.
Η σοφία παραμένει.
Η Ελένη αποκτά επιτέλους ταυτότητα ανεξάρτητη από το ανδρικό βλέμμα και τον μύθο του πολέμου. Η αξία της δεν έγκειται πλέον στην εμφάνιση αλλά στη γνώση, την εμπειρία και την προσφορά της.
Η τελευταία εικόνα
Το τέλος στις όχθες του Ευρώτα είναι εξαιρετικά λιτό.
Η Ελένη:
ξεχνά την Τροία,
ξεχνά την ομορφιά,
ξεχνά τον μύθο,
και γίνεται απλώς άνθρωπος.
Είναι μια λύση σχεδόν βουδιστική.
Η ταυτότητα διαλύεται.
Μένει μόνο ο εαυτός.
Αυτό αποτελεί και την πραγματική θεραπεία της ίδιας.
Γλώσσα και ύφος
Η γλώσσα χαρακτηρίζεται από:
απλότητα και αφηγηματική διαύγεια,
σύντομες παρατακτικές περιόδους που θυμίζουν προφορική διήγηση,
χρήση γνωμικών φράσεων («Η θεραπεία είναι έργο του μέτρου»), οι οποίες προσδίδουν διαχρονικότητα,
ισορροπία ανάμεσα στη λυρική αφήγηση και στον δοκιμιακό στοχασμό.
Το ύφος δεν επιδιώκει αρχαιοπρέπεια· αντίθετα, χρησιμοποιεί σύγχρονη γλώσσα για να αποδώσει αρχαίες ιδέες, επιτρέποντας στον αναγνώστη να αισθανθεί ότι συνομιλεί άμεσα με τον μύθο.
Το διήγημα ξεχωρίζει επειδή συνδυάζει με συνέπεια την ομηρική παράδοση, την αιγυπτιακή σοφία, την ιπποκρατική σκέψη και σύγχρονες αντιλήψεις για την ψυχική θεραπεία και τη δύναμη της αφήγησης. Δεν αναπαράγει απλώς έναν γνωστό μύθο· τον αναδομεί, μετατρέποντας την Ελένη από σύμβολο κάλλους και αφορμή πολέμου σε σύμβολο γνώσης, μέτρου και θεραπείας.
Ως λογοτεχνική σύλληψη, η ιδέα της «Ιατρού-Θεραπεύτριας Ελένης» είναι πρωτότυπη και ερμηνευτικά γόνιμη, επειδή αξιοποιεί υπαρκτούς πυρήνες της ομηρικής παράδοσης χωρίς να δεσμεύεται από αυτούς. Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο που λειτουργεί ταυτόχρονα ως αφήγημα, φιλοσοφικός στοχασμός και φόρος τιμής στην αρχαία ελληνική ιατρική, αναδεικνύοντας ως ύψιστη θεραπευτική δύναμη όχι μόνο το φάρμακο, αλλά και την κρίση, το μέτρο και τον ανθρώπινο λόγο.
.
.
.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου