.
.
μεταφράζοντας
Ομήρου Ιλιάδα Ραψωδία Γ στίχοι 1-20
-Οι Τρώες και οι Αχαιοί βγαίνουν στον πόλεμο
- ο Αλέξανδρος Πάρις στη πρώτη γραμμή της μαχης
χνκουβέλης cncouvelis
μεταφράζοντας
Ομήρου Ιλιάδα Ραψωδία Γ στίχοι 1-20
-Οι Τρώες και οι Αχαιοί βγαίνουν στον πόλεμο
- ο Αλέξανδρος Πάρις στη πρώτη γραμμή της μαχης-
και μελέτη ανάλυση του ρεαλισμού στο ομηρικό αποσπασμα
κι όταν καθένας μαζι με τον ηγεμονα του παραταχτηκε
οι Τρώες με δυνατες κραυγες και κρότο οπλων προχωρούσαν
σαν πουλια,
όπως ακριβώς των γερανών οι κραυγες που απ'τον ουρανό
ψηλά αντηχουν,
όπως όταν απ'τον χειμώνα ξεφευγουν
κι απ'την αδιάκοπη δυνατή βροχη
και με κραυγές πετούν πάνω απ'του Ωκεανου τα ρευματα
και στους Πυγμαιους ανθρωπους σφαγή κι ολέθρια μοιρα θανατου
φερνουν
και πετώντας στον αέρα την κακή εχθροτητα
προκαλουν,
κι οι Αχαιοι σιωπηλά προχωρούσαν
πολεμική πνεοντας μανια,
με τη καρδιά αποφασισμένοι να απωθήσουν
ο ένας τον αλλον
όπως στις κορφές του βουνού ο Νότος
ομιχλη ρίχνει,
που στους βοσκους καθολου δεν είναι αρεστή,
όμως στον κλέφτη καλύτερη απ'τή νυχτα,
τόσο μόνο διακρίνει κανείς μπροστά του
όσο αν μια πέτρα ρίξει,
έτσι κι από κάτω απ'τα πόδια τους ο κουρνιαχτος
στρόβιλος σηκώνονταν καθώς προχωρούσαν,
και πολύ γρήγορα τη πεδιάδα διεσχιζαν,
κι όταν λοιπόν ειχαν φτάσει
ο ένας κοντα στον αλλον,
στους Τρώες στη πρώτη γραμμή της μαχης
ο σαν θεός στην οψη Αλέξανδρος ήταν,
έχοντας στους ώμους δέρμα παρδαλης και τόξα
καμπυλωτα και ξίφος,
κι ακόμα δυο λόγχες με το χαλκό εξοπλισμενες
και πάλλοντας τες ολους των Αχαιων τους άριστους προκαλούσε
κάποιος απέναντι του να βγει
σε φοβερή να πολεμησει μαχη
Αὐτὰρ ἐπεὶ κόσμηθεν ἅμ’ ἡγεμόνεσσιν ἕκαστοι,
Τρῶες μὲν κλαγγῇ τ’ ἐνοπῇ τ’ ἴσαν ὄρνιθες ὣς
ἠΰτε περ κλαγγὴ γεράνων πέλει οὐρανόθι πρό·
αἵ τ’ ἐπεὶ οὖν χειμῶνα φύγον καὶ ἀθέσφατον ὄμβρον
κλαγγῇ ταί γε πέτονται ἐπ’ ὠκεανοῖο ῥοάων,5
ἀνδράσι Πυγμαίοισι φόνον καὶ κῆρα φέρουσαι·
ἠέριαι δ’ ἄρα ταί γε κακὴν ἔριδα προφέρονται.
οἳ δ’ ἄρ’ ἴσαν σιγῇ μένεα πνείοντες Ἀχαιοί,
ἐν θυμῷ μεμαῶτες ἀλεξέμεν ἀλλήλοισιν.
Εὖτ’ ὄρεος κορυφῇσι Νότος κατέχευεν ὀμίχλην10
ποιμέσιν οὔ τι φίλην, κλέπτῃ δέ τε νυκτὸς ἀμείνω,
τόσσόν τίς τ’ ἐπιλεύσσει ὅσον τ’ ἐπὶ λᾶαν ἵησιν·
ὣς ἄρα τῶν ὑπὸ ποσσὶ κονίσαλος ὄρνυτ’ ἀελλὴς
ἐρχομένων· μάλα δ’ ὦκα διέπρησσον πεδίοιο.
Οἳ δ’ ὅτε δὴ σχεδὸν ἦσαν ἐπ’ ἀλλήλοισιν ἰόντες,15
Τρωσὶν μὲν προμάχιζεν Ἀλέξανδρος θεοειδής,
παρδαλέην ὤμοισιν ἔχων καὶ καμπύλα τόξα
καὶ ξίφος· αὐτὰρ δοῦρε δύω κεκορυθμένα χαλκῷ
πάλλων Ἀργείων προκαλίζετο πάντας ἀρίστους
ἀντίβιον μαχέσασθαι ἐν αἰνῇ δηϊοτῆτι.20
.
.
.
Μελέτη αναλυση του ρεαλισμού στο ομηρικό αποσπασμα.
Το απόσπασμα της Ραψωδίας Γ, στ. 1–20 της Ιλιάδας είναι εξαιρετικά χαρακτηριστικό για τη μελέτη του ομηρικού ρεαλισμού. Ο Όμηρος δεν παρουσιάζει απλώς μια αφηρημένη «μάχη». Παρουσιάζει ένα συγκεκριμένο πολεμικό σώμα που κινείται μέσα σε συγκεκριμένο φυσικό χώρο, με θόρυβο, σκόνη, ομίχλη, όπλα, κραυγές, φόβο και σωματική κίνηση. Παράλληλα, όμως, ο ρεαλισμός αυτός δεν είναι φωτογραφικός ή ιστορικός· ενσωματώνεται μέσα σε παρομοιώσεις, επικό μεγαλείο και μυθολογική σκέψη.
Ο ρεαλισμός της πολεμικής κίνησης
Η πρώτη σημαντική ρεαλιστική διάσταση βρίσκεται στην ίδια την εικόνα της στρατιωτικής παράταξης:
«κι όταν καθένας μαζί με τον ηγεμόνα του παρατάχτηκε»
Το «κόσμηθεν» δεν σημαίνει απλώς ότι «μπήκαν στη σειρά». Δηλώνει την οργάνωση και τακτοποίηση του στρατού. Οι πολεμιστές δεν εμφανίζονται ως ένα άμορφο πλήθος. Ο καθένας βρίσκεται μέσα στη δική του πολεμική ομάδα, κάτω από τον αρχηγό του.
Αυτό είναι ένα ουσιαστικό στοιχείο ρεαλισμού: ο πόλεμος παρουσιάζεται ως συλλογική, οργανωμένη δραστηριότητα.
Δεν έχουμε ακόμη μονομαχία ή ηρωικό κατόρθωμα. Έχουμε πρώτα τη μεγάλη μάζα των στρατευμάτων που κινείται.
2
Οι Τρώες ακούγονται πριν ακόμη φανούν
Ο Όμηρος χαρακτηρίζει την προέλαση των Τρώων:
«με δυνατές κραυγές και κρότο όπλων προχωρούσαν»
Το :
κλαγγῇ τ’ ἐνοπῇ τ’ ἴσαν
είναι ιδιαίτερα παραστατικό.
κλαγγή = δυνατός, οξύς ήχος, κραυγή, κρότος.
ἐνοπή = πολεμικός θόρυβος, κρότος όπλων.
Εδώ ο ρεαλισμός είναι σχεδόν αισθητηριακός.
Ο ακροατής δεν βλέπει μόνο τον στρατό. Τον ακούει.
Οι Τρώες πλησιάζουν μέσα από:
κραυγές,
μεταλλικό κρότο,
κίνηση,
ποδοβολητό,
σκόνη.
Η μάχη επομένως δεν είναι μια στατική εικόνα. Είναι ένα ηχητικό και κινητικό γεγονός.
Η αντίθεση Τρώων και Αχαιών
Ένα από τα σπουδαιότερα στοιχεία του αποσπάσματος είναι η αντίθεση:
Τρώες → θόρυβος
Αχαιοί → σιωπή
Ο Όμηρος λέει:
«κι οι Αχαιοί σιωπηλά προχωρούσαν
πολεμική πνέοντας μανία»
Στο πρωτότυπο:
οἳ δ’ ἄρ’ ἴσαν σιγῇ μένεα πνείοντες Ἀχαιοί
Η αντίθεση είναι εντυπωσιακή.
Οι Τρώες κάνουν θόρυβο.
Οι Αχαιοί σιωπούν.
Αυτό είναι και ρεαλιστική παρατήρηση της ψυχολογίας του πολέμου. Η σιωπηλή προέλαση ενός στρατεύματος μπορεί να δημιουργεί πολύ πιο απειλητική εντύπωση από τις κραυγές.
Η φράση:
μένεα πνείοντες
κυριολεκτικά παρουσιάζει τους Αχαιούς σαν να «φυσούν μένος».
Το μένος γίνεται σχεδόν σωματική ουσία.
Η πολεμική αποφασιστικότητα φαίνεται να βγαίνει από την αναπνοή τους.
Η φύση γίνεται εργαλείο ρεαλιστικής παρατήρησης
Εξαιρετικά χαρακτηριστική είναι η εικόνα του Νότου και της ομίχλης:
«όπως στις κορφές του βουνού ο Νότος
ομίχλη ρίχνει»
και αμέσως μετά:
«τόσο μόνο διακρίνει κανείς μπροστά του
όσο αν μια πέτρα ρίξει»
Αυτό είναι ένας από τους πιο εντυπωσιακούς ρεαλιστικούς στίχους του αποσπάσματος.
Ο Όμηρος δεν λέει απλώς «η ομίχλη ήταν πυκνή».
Δίνει μέτρο της ορατότητας.
Ο άνθρωπος μέσα στην ομίχλη βλέπει μόνο τόσο μακριά όσο θα έφτανε μια πέτρα αν την πετούσε.
Πρόκειται για πολύ συγκεκριμένη, βιωματική παρατήρηση.
Ο ποιητής μετατρέπει ένα αφηρημένο χαρακτηριστικό —την πυκνότητα της ομίχλης— σε σωματική εμπειρία.
Ο ρεαλισμός του τοπίου
Η ομίχλη δεν παρουσιάζεται απομονωμένη.
Έχει διαφορετική σημασία για διαφορετικούς ανθρώπους:
«στους βοσκούς καθόλου δεν είναι αρεστή,
όμως στον κλέφτη καλύτερη απ' τη νύχτα»
Εδώ εμφανίζεται ένας μικρός αλλά πολύ σημαντικός κοινωνικός ρεαλισμός.
Ο ίδιος φυσικός φαινόμενο δεν έχει την ίδια αξία για όλους.
Για τον βοσκό η ομίχλη είναι πρόβλημα: περιορίζει την ορατότητα, δυσκολεύει την επιτήρηση του κοπαδιού.
Για τον κλέφτη είναι ευνοϊκή: τον κρύβει.
Έτσι, μέσα σε δύο στίχους ο Όμηρος δημιουργεί δύο διαφορετικές ανθρώπινες οπτικές πάνω στο ίδιο φυσικό φαινόμενο.
Αυτό είναι πολύ περισσότερο από μια διακοσμητική παρομοίωση. Είναι παρατήρηση της πραγματικής ζωής.
Η σκόνη ως σωματικός ρεαλισμός
Έπειτα η ομίχλη αντικαθίσταται από ένα άλλο φυσικό φαινόμενο:
«έτσι κι από κάτω απ' τα πόδια τους
ο κουρνιαχτός στρόβιλος σηκωνόταν»
Στο πρωτότυπο:
τῶν ὑπὸ ποσσὶ κονίσαλος ὄρνυτ’ ἀελλὴς
Η εικόνα είναι απολύτως υλική.
Χιλιάδες πόδια κινούνται πάνω στο έδαφος και σηκώνουν σκόνη.
Ο Όμηρος παρουσιάζει τον πόλεμο από το επίπεδο του σώματος.
Δεν βλέπουμε μόνο στρατηγούς και ήρωες. Βλέπουμε:
πόδια,
χώμα,
σκόνη,
κίνηση,
αναπνοή,
όπλα.
Αυτό είναι ένα βασικό γνώρισμα του ομηρικού ρεαλισμού.
Ο χρόνος και η ταχύτητα
Ο ποιητής προσθέτει:
«και πολύ γρήγορα τη πεδιάδα διέσχιζαν»
Το:
μάλα δ’ ὦκα διέπρησσον πεδίοιο
δίνει αίσθηση ταχύτητας.
Δεν παρακολουθούμε μια ακίνητη παράταξη. Η στρατιά μετακινείται γρήγορα μέσα στην πεδιάδα.
Το πεδίο γίνεται έτσι γεωγραφικός χώρος δράσης.
Ο χώρος έχει διαστάσεις, απόσταση και χρόνο.
Αυτός είναι επίσης ένας λόγος για τον οποίο ο ομηρικός κόσμος φαίνεται τόσο απτός.
Οι γερανοί: ένας ρεαλιστικός παραλληλισμός από τη φύση
Η περίφημη παρομοίωση:
«σαν πουλιά,
όπως ακριβώς των γερανών οι κραυγές...»
είναι από τις πιο σημαντικές του αποσπάσματος.
Οι Τρώες παρομοιάζονται με γερανούς που πετούν πάνω από τον Ωκεανό και κατευθύνονται προς τον νότο, αποφεύγοντας τον χειμώνα και τις καταρρακτώδεις βροχές.
Η παρομοίωση έχει ρεαλιστική βάση: παρατηρείται ένα πραγματικό φυσικό φαινόμενο —η μετακίνηση των αποδημητικών πουλιών.
Ο ποιητής γνωρίζει:
την εποχική μετακίνηση,
τις κραυγές των γερανών,
την πτήση τους σε σχηματισμό,
τη σχέση τους με τον χειμώνα,
τη μεγάλη απόσταση του ταξιδιού.
Έτσι ο πόλεμος συνδέεται με έναν πραγματικό φυσικό κύκλο.
Οι Πυγμαίοι: ο μύθος μέσα στον ρεαλισμό
Η παρομοίωση όμως δεν μένει στο φυσικό επίπεδο:
«και στους Πυγμαίους ανθρώπους
σφαγή κι ολέθρια μοίρα θανάτου φέρνουν»
Εδώ ο Όμηρος περνά από τον φυσικό κόσμο στον μυθικό και γεωγραφικό ορίζοντα της αρχαϊκής σκέψης.
Οι γερανοί δεν είναι απλώς αποδημητικά πουλιά. Είναι πολεμικά πλάσματα που συνδέονται με τη μυθική σύγκρουση των Γερανών και των Πυγμαίων.
Αυτό δείχνει κάτι σημαντικό:
Ο ομηρικός ρεαλισμός δεν είναι νεωτερικός ρεαλισμός.
Ο Όμηρος δεν ξεχωρίζει αυστηρά:
φυσική παρατήρηση — μύθο — φαντασία.
Τα συνυφαίνει.
Ο πραγματικός γερανός μπορεί να οδηγήσει τον ακροατή στον μυθικό κόσμο των Πυγμαίων.
Ο Αλέξανδρος ως συγκεκριμένο πολεμικό σώμα
Όταν τα στρατεύματα πλησιάζουν, ο Όμηρος ξαφνικά εστιάζει σε ένα πρόσωπο:
«στους Τρώες στη πρώτη γραμμή της μάχης
ο σαν θεός στην όψη Αλέξανδρος ήταν»
Η γενική εικόνα της στρατιάς μετατρέπεται σε κοντινό πλάνο.
Αυτό είναι σχεδόν κινηματογραφικό.
Πρώτα:
ολόκληρος ο στρατός.
Μετά:
η κίνηση της πεδιάδας.
Και τελικά:
ο Αλέξανδρος στην πρώτη γραμμή.
Ο ρεαλισμός της πολεμικής εξάρτυσης
Η περιγραφή του Πάρη είναι εξαιρετικά συγκεκριμένη:
«έχοντας στους ώμους δέρμα παρδαλης
και τόξα καμπυλωτά και ξίφος,
κι ακόμα δυο λόγχες με το χαλκό εξοπλισμένες»
Το πρωτότυπο απαριθμεί:
παρδαλέην
καμπύλα τόξα
ξίφος
δοῦρε δύω
κεκορυθμένα χαλκῷ
Ο ποιητής δεν λέει απλώς:
«ο Πάρης ήταν οπλισμένος».
Μας δείχνει με τι ακριβώς είναι οπλισμένος.
Έχουμε:
λεοπάρδαλη/παρδαλό δέρμα,
τόξο,
ξίφος,
δύο λόγχες,
χάλκινη πολεμική επένδυση.
Η λεπτομέρεια αυτή κάνει τον ήρωα υλικό και ορατό.
Ο Πάρης αποκτά σχεδόν πλαστική υπόσταση.
Η εικόνα του «σαν θεός» και ο ρεαλισμός
Υπάρχει όμως εδώ μια ενδιαφέρουσα αντίφαση:
θεοειδής
Ο Πάρης είναι «σαν θεός» στην εμφάνιση.
Εδώ εισέρχεται το επικό στοιχείο.
Ο Όμηρος δεν θέλει να μας παρουσιάσει έναν απλό στρατιώτη. Ο Πάρης έχει υπερφυσική ομορφιά και ακτινοβολία.
Ωστόσο, αμέσως μετά ο ποιητής τον προσγειώνει μέσα στην πραγματικότητα:
δέρμα — τόξο — ξίφος — λόγχες.
Αυτός ο συνδυασμός είναι χαρακτηριστικός της ομηρικής τέχνης:
το υπερφυσικό και το πραγματικό συνυπάρχουν.
Ο Πάρης προκαλεί τους Αχαιούς
Το πιο χαρακτηριστικό σημείο είναι:
«πάλλοντας τες όλους των Αχαιών τους άριστους προκαλούσε
κάποιον απέναντί του να βγει
να πολεμήσει σε φοβερή μάχη»
Ο Πάρης δεν είναι απλώς ένας όμορφος άνδρας. Είναι πολεμιστής μέσα στη συγκεκριμένη στιγμή.
Η κίνησή του είναι προκλητική:
πάλλων — κουνά, κραδαίνει τις λόγχες.
Και:
προκαλίζετο — προκαλούσε.
Το σώμα του γίνεται γλώσσα.
Δεν χρειάζεται να μιλήσει εκτενώς. Η κίνηση του όπλου είναι πρόκληση.
Ο ρεαλισμός του φόβου και της πολεμικής ψυχολογίας
Υπάρχει ακόμη ένα λεπτό στοιχείο.
Ο Πάρης καλεί:
«κάποιος απέναντί του να βγει»
Δεν καλεί απλώς «τον στρατό».
Ζητά έναν αντίπαλο για ατομική μονομαχία.
Έτσι η μαζική σύγκρουση αρχίζει να μετατρέπεται σε ψυχολογικό παιχνίδι ανάμεσα σε δύο άνδρες.
Ο πολεμιστής πρέπει να έχει:
θάρρος,
αυτοπεποίθηση,
διάθεση να εκτεθεί,
αποδοχή του κινδύνου του θανάτου.
Ο ρεαλισμός εδώ είναι ανθρωπολογικός: ο πόλεμος δεν είναι μόνο όπλα· είναι φόβος, υπερηφάνεια, πρόκληση και ανάγκη να αποδείξει κανείς την αξία του.
Ο ιδιαίτερος ρεαλισμός της μετάφρασης του χνκουβέλη
Στη μετάφραση , ο ρεαλισμός ενισχύεται από αρκετές επιλογές.
Για παράδειγμα:
«με δυνατές κραυγές και κρότο όπλων προχωρούσαν»
κρατάει έντονα την ακουστική διάσταση του πρωτοτύπου.
Επίσης:
«τόσο μόνο διακρίνει κανείς μπροστά του / όσο αν μια πέτρα ρίξει»
είναι πολύ επιτυχημένη απόδοση της εμπειρικής εικόνας του Ομήρου.
Και:
«από κάτω απ' τα πόδια τους ο κουρνιαχτός / στρόβιλος σηκωνόταν»
διατηρεί τη σωματικότητα του κονίσαλος και της ἀελλής.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η επιλογή:
«πολεμική πνέοντας μανία»
για το:
μένεα πνείοντες.
Εδώ η μετάφραση διατηρεί την πολύ ισχυρή ομηρική ιδέα ότι το μένος γίνεται αναπνοή
Επομενως: τι είδους ρεαλισμός είναι αυτός;
Ο ρεαλισμός αυτού του αποσπάσματος έχει πολλές διαστάσεις:
Είδος ρεαλισμού
Παράδειγμα
Στρατιωτικός
παράταξη κάτω από τους ηγεμόνες
Ακουστικός
κραυγές, κρότος όπλων
Οπτικός
ομίχλη, περιορισμένη ορατότητα
Φυσιοκρατικός
Νότος, βροχή, γερανοί
Χωρικός
πεδιάδα, βουνά, απόσταση
Σωματικός
πόδια, σκόνη, όπλα
Ψυχολογικός
σιωπή, μένος, πρόκληση
Κοινωνικός
βοσκός και κλέφτης απέναντι στην ομίχλη
Πολεμικός
όπλα και πολεμική εξάρτυση
Μυθολογικός
Γερανοί και Πυγμαίοι
Το σημαντικότερο είναι ότι ο Όμηρος δεν περιγράφει τον πόλεμο αφηρημένα. Τον κάνει να γίνεται αντιληπτός με τις αισθήσεις.
Ακούμε τις κραυγές.
Βλέπουμε την ομίχλη.
Βλέπουμε τη σκόνη.
Νιώθουμε την κίνηση των στρατευμάτων.
Βλέπουμε τα όπλα του Πάρη.
Αισθανόμαστε τη σιωπηλή αποφασιστικότητα των Αχαιών.
Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η μεγάλη δύναμη του ομηρικού ρεαλισμού: ο μυθικός πόλεμος αποκτά υλικό σώμα.
Ο Όμηρος, βέβαια, δεν είναι ρεαλιστής με την έννοια ενός σύγχρονου μυθιστοριογράφου. Ο κόσμος του είναι γεμάτος θεούς, ήρωες, υπερφυσικές ιδιότητες και μυθικές παραδόσεις. Όμως μέσα σε αυτόν τον μυθικό κόσμο παρατηρεί με εξαιρετική ακρίβεια το τοπίο, τα ζώα, τον καιρό, την ανθρώπινη κίνηση, τα όπλα και την ψυχολογία.
Γι' αυτό μπορούμε να χαρακτηρίσουμε τον συγκεκριμένο ομηρικό ρεαλισμό ως «αισθητηριακό και βιωματικό ρεαλισμό μέσα σε ένα μυθολογικό σύμπαν».
.
.
.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου