GREEK POETRY -χνκουβελης cncouvelis μεταφράζοντας -Ομήρου Ιλιάδα ραψωδία Β' στίχοι 625-644 -Καταλογος των πλοιων- -Ακαρνάνες του Μεγη,Ιθακισιοι Κεφαλληνιοι του Οδυσσεα,Αιτωλοί του Θοα POETRY-c.n.couvelis-ΠΟΙΗΜΑΤΑ-χ.ν.κουβελης

 .

.

GREEK POETRY 

-χνκουβελης cncouvelis

μεταφράζοντας

-Ομήρου Ιλιάδα ραψωδία Β' στίχοι 625-644

-Καταλογος των πλοιων-

-Ακαρνάνες του Μεγη,Ιθακισιοι Κεφαλληνιοι του Οδυσσεα,Αιτωλοί του Θοα

POETRY-c.n.couvelis-ΠΟΙΗΜΑΤΑ-χ.ν.κουβελης

χνκουβέλης cncouvelis

μεταφράζοντας

Ομήρου Ιλιάδα ραψωδία Β' στίχοι 625-644

-Καταλογος των πλοιων-

-Ακαρνάνες του Μεγη,Ιθακισιοι Κεφαλληνιοι του Οδυσσεα,Αιτωλοί του Θοα-

Και μελέτη ανάλυση των ομηρικών στερεοτυπων και μνημονικών εκφρασεων στο αποσπασμα

κι εκείνοι απ'το Δουλιχι και τις ιερές Εχινάδες νήσους

που κατοικούν πέρα στη θάλασσα απ'την Ήλιδα αντικρυ

κι αυτών ο Μέγης  με τη σειρά του  ηγεμονευε

ισοζυγος με τον Αρη ο Φυλειδης,

που ο αγαπητός στον Δία γέννησε ιππέας Φυλέας,

ο οποίος απ'το Δουλίχι κάποτε εκπατριστηκε 

επειδή με τον πατέρα του χολωθηκε,

και μαζί μ'αυτον σαράντα μαύρα καράβια ακολουθούσαν,

κι επειτα ο Οδυσσέας τους μεγαλόψυχους οδηγούσε Κεφαλλονιτες,

οι οποίοι την Ιθάκη είχαν και την Νηριτο με τα φύλλα που σείονται,

και την Κροκύλεια κατοικούσαν και την δύσβατη Αιγιλιπα,

κι εκείνοι που την Ζάκυνθο είχαν και γύρω απ'τη Σάμη 

κατοικούσαν,

κι εκείνοι που τη στεριά κατείχαν και στην αντιπερα γη κατοικουσαν,

αυτών λοιπόν αρχηγευε ο Οδυσσέας με τον Δία 

στην ευφυια ισοζυγος,

και μαζί μ'αυτον δωδεκα ακολουθουσαν 

κοκκινοπλευρα καραβια,

και των Αιτωλών ηγείτο ο Θοας του Ανδραιμονα  ο γιος,

οι οποίοι την Πλευρώνα κατοικούσαν,και την Ωλενο

και την Πυληνη,

και την Χαλκίδα την παραθαλασσια και την πετρώδη Καλυδώνα,

γιατί δεν ήσαν πια του μεγαλοκαρδου Οινέα οι γιοι

αφού κι ίδιος πια δεν ήταν,

και πεθανε κι ο ξανθός Μελέαγρος,

και σ'αυτον στους Αιτωλους είχε ανατεθεί να βασιλεύει,

και μαζί μ'αυτον σαράντα μαύρα καράβια ακολουθούσαν, 

Οἳ δ’ ἐκ Δουλιχίοιο Ἐχινάων θ’ ἱεράων625

νήσων, αἳ ναίουσι πέρην ἁλὸς Ἤλιδος ἄντα,

τῶν αὖθ’ ἡγεμόνευε Μέγης ἀτάλαντος Ἄρηϊ

Φυλεΐδης, ὃν τίκτε Διῒ φίλος ἱππότα Φυλεύς,

ὅς ποτε Δουλίχιον δ’ ἀπενάσσατο πατρὶ χολωθείς·

τῷ δ’ ἅμα τεσσαράκοντα μέλαιναι νῆες ἕποντο.630

Αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς ἦγε Κεφαλλῆνας μεγαθύμους,

οἵ ῥ’ Ἰθάκην εἶχον καὶ Νήριτον εἰνοσίφυλλον

καὶ Κροκύλει’ ἐνέμοντο καὶ Αἰγίλιπα τρηχεῖαν,

οἵ τε Ζάκυνθον ἔχον ἠδ’ οἳ Σάμον ἀμφενέμοντο,

οἵ τ’ ἤπειρον ἔχον ἠδ’ ἀντιπέραι’ ἐνέμοντο·635

τῶν μὲν Ὀδυσσεὺς ἦρχε Διὶ μῆτιν ἀτάλαντος·

τῷ δ’ ἅμα νῆες ἕποντο δυώδεκα μιλτοπάρῃοι.

Αἰτωλῶν δ’ ἡγεῖτο Θόας Ἀνδραίμονος υἱός,

οἳ Πλευρῶν’ ἐνέμοντο καὶ Ὤλενον ἠδὲ Πυλήνην

Χαλκίδα τ’ ἀγχίαλον Καλυδῶνά τε πετρήεσσαν·640

οὐ γὰρ ἔτ’ Οἰνῆος μεγαλήτορος υἱέες ἦσαν,

οὐδ’ ἄρ’ ἔτ’ αὐτὸς ἔην, θάνε δὲ ξανθὸς Μελέαγρος·

τῷ δ’ ἐπὶ πάντ’ ἐτέταλτο ἀνασσέμεν Αἰτωλοῖσι·

τῷ δ’ ἅμα τεσσαράκοντα μέλαιναι νῆες ἕποντο.

.

.

Μελέτη των ομηρικών στερεοτυπων και μνημονικών σχημάτων

στο απόσπασμα των στιχων 625–644 τα ομηρικά στερεοτυπα και μνημονικά σχήματα είναι ιδιαίτερα έντονα,επειδή ο 'Κατάλογος των πλοίων' είναι κατεξοχήν τυπικός, καταλογικός και προφορικός λόγος.Ο ποιητής δεν επινοεί κάθε φορά από την αρχή τη φράση,χρησιμοποιεί έτοιμες λεκτικές μονάδες, που λειτουργούν σαν μνημονικά καλούπια για τον αοιδό.

1. Το βασικό μνημονικό σχήμα:

 τόπος → αρχηγός → γενεαλογία → πλοία

Η πιο χαρακτηριστική επαναληπτική δομή είναι:

Οἳ δ’... → ποιοι είναι

τῶν αὖθ’ ἡγεμόνευε... → ποιος τους αρχηγεύει

ὃν τίκτε... → γενεαλογική αναφορά

τῷ δ’ ἅμα... νῆες ἕποντο → πόσα πλοία

Έτσι ο κατάλογος οργανώνεται σε μια σχεδόν μαθηματική ακολουθία.

Για τον Μέγη:

λαός → Μέγης → Φυλεύς → σαράντα πλοία

Για τον Οδυσσέα:

Κεφαλλήνες → Οδυσσέας → τόποι → ιδιαίτερη αρετή → δώδεκα πλοία

Για τον Θόαντα:

Αιτωλοί → Θόας → πόλεις → οικογενειακή/ηρωική κατάσταση → σαράντα πλοία

Αυτή η επαναληπτικότητα δεν είναι φτώχεια έκφρασης. Είναι μηχανισμός μνήμης.

2. Το 'οἳ δ’' ως στερεότυπος καταλογικός σύνδεσμος

Οι στίχοι αρχίζουν:

Οἳ δ’ ἐκ Δουλιχίοιο...

και αργότερα:

Αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς ἦγε...

και:

Αἰτωλῶν δ’ ἡγεῖτο Θόας...

Το οἳ δ’ είναι τυπικός τρόπος μετάβασης από το ένα τμήμα του καταλόγου στο άλλο.

Στη μετάφραση:

'κι εκείνοι απ’ το Δουλίχι...

η επιλογή είναι πολύ καλή ως προς τη λειτουργία του κλισέ. Το 'κι εκείνοι' διατηρεί την αίσθηση της διαδοχικής απαρίθμησης.

Δεν χρειάζεται να μεταφράζεται κάθε φορά διαφορετικά. Αν το αποδώσεις μια φορά 'εκείνοι', άλλη 'οι άλλοι', άλλη 'αυτοί', χάνεται κάτι από την τυπική επανάληψη του ομηρικού λόγου.

3. Το στερεότυπο 'τῶν αὖθ’ ἡγεμόνευε'

τῶν αὖθ’ ἡγεμόνευε Μέγης

Το ἡγεμόνευε είναι κατεξοχήν καταλογική λέξη: δηλώνει ποιος βρίσκεται στην κεφαλή μιας ομάδας.

Η μεταφραση:

'κι αυτών ο Μέγης με τη σειρά του ηγεμόνευε'

διατηρεί την επαναληπτική λειτουργία, αν και το 'με τη σειρά του' είναι περισσότερο ερμηνευτικό παρά κυριολεκτικό.

Το αὖθ’ εδώ δεν σημαίνει απλώς 'πάλι' με τη χρονική έννοια. Στο καταλογικό περιβάλλον λειτουργεί ως δείκτης μετάβασης σε νέο αρχηγό/νέα ομάδα.

Γι’ αυτό θα μπορούσε να αποδοθεί:

'κι αυτών τώρα αρχηγός ήταν ο Μέγης'

'κι αυτών με τη σειρά αρχηγός ήταν ο Μέγης'

'κι αυτών αρχηγούσε ο Μέγης'

Το 'με τη σειρά του' είναι πολύ ενδιαφέρον επειδή αναπαριστά τη διαδοχή των καταλογικών ενοτήτων.

4. Το στερεότυπο  'ἀτάλαντος Ἄρηϊ'

Μέγης ἀτάλαντος Ἄρηϊ

και λίγο αργότερα:

Ὀδυσσεὺς ἦρχε Διὶ μῆτιν ἀτάλαντος

Έχουμε εδώ ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ομηρικά φόρμουλα-ικα-επίθετα/στερεότυπα συγκριτικά σχήματα.

Ο Μέγης είναι:

ἀτάλαντος Ἄρηϊ

δηλαδή 'ισοδύναμος με τον Άρη', ιδιαίτερα ως προς την πολεμική ικανότητα.

Ο Οδυσσέας όμως είναι:

Διὶ μῆτιν ἀτάλαντος

'ισότιμος με τον Δία στη μῆτιν'.

Η παράλληλη κατασκευή δημιουργεί ένα μνημονικό δίπολο:

Μέγης → Άρης → πολεμική δύναμη

Οδυσσέας → Δίας → μῆτις Η επιλογή στη μεταφραση:

'ισόζυγος με τον Άρη'

είναι πολύ επιτυχημένη, γιατί το 'ισόζυγος' διατηρεί την εικόνα της ισορροπίας που υπάρχει στο ἀτάλαντος.

Αντίστοιχα:

'με τον Δία στην ευφυΐα ισόζυγος'

διατηρεί την παράλληλη αρχιτεκτονική.

5. Το 'ὃν τίκτε...' ως γενεαλογικό κλισέ

ὃν τίκτε Διῒ φίλος ἱππότα Φυλεύς

Εδώ ο ποιητής περνά από τον αρχηγό στον πατέρα του.

Το σχήμα:

ήρωας → πατέρας → επίθετο πατέρα

είναι τυπικό της επικής γενεαλογικής αφήγησης.

Η μεταφραση:

'που ο αγαπητός στον Δία γέννησε ιππέας Φυλέας'

να μη χαθεί το τυπικό επικό ύφος της γενεαλογικής παρένθεσης.

6. Το «'τῷ δ’ ἅμα...' — η κατεξοχήν καταλογική φόρμουλα των πλοίων

Στον στ. 630:

τῷ δ’ ἅμα τεσσαράκοντα μέλαιναι νῆες ἕποντο

και στον 637:

τῷ δ’ ἅμα νῆες ἕποντο δυώδεκα μιλτοπάρῃοι

και στον 644:

τῷ δ’ ἅμα τεσσαράκοντα μέλαιναι νῆες ἕποντο.

Εδώ έχουμε σχεδόν αυτούσια επανάληψη.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για την προφορική σύνθεση.

Ο αοιδός μπορεί να έχει στο μυαλό του ένα σταθερό σχήμα:

τῷ δ’ ἅμα + αριθμός + επίθετο + νῆες + ἕποντο

και απλώς να αλλάζει τον αριθμό και το επίθετο.

Στη μετάφρασή:

'και μαζί μ' αυτόν σαράντα μαύρα καράβια ακολουθούσαν'

είναι πολύ καλή απόδοση του τῷ δ’ ἅμα... ἕποντο, επειδή κρατάς την κινητική εικόνα: 

ο αρχηγός προχωρεί και τα πλοία τον ακολουθούν.

Μάλιστα, η επανάληψη του:

:και μαζί μ' αυτόν... ακολουθούσαν'

στους στ. 630 και 644 είναι καλό να παραμένει σχεδόν ίδια. Εδώ η μεταφραστική επανάληψη είναι αρετή, όχι αδυναμία.

7. 'Κεφαλλῆνας μεγαθύμους' — στερεότυπο επίθετο

Κεφαλλῆνας μεγαθύμους

Η μετάφρασή :

'τους μεγαλόψυχους Κεφαλλονίτες'

είναι κυριολεκτικά πολύ καλή.

Το μεγαθύμος όμως δεν είναι απλώς 'καλός» ή «μεγαλόψυχος'. Είναι ένα από τα τυπικά ομηρικά επίθετα που χαρακτηρίζουν ήρωες και λαούς με σημασιολογικό πεδίο γύρω από:

το υψηλό φρόνημα,

το θάρρος,

τη γενναιότητα,

την ισχυρή ψυχική διάθεση.

Εδώ το επίθετο λειτουργεί και μνημονικά: 'Κεφαλλῆνας μεγαθύμους' είναι έτοιμη επική μονάδα.

8. Τα τοπωνύμια ως μνημονική αλυσίδα

Στους στ. 632–635 έχουμε μια εντυπωσιακή αλυσίδα:

Ἰθάκην

Νήριτον

Κροκύλει’

Αἰγίλιπα

Ζάκυνθον

Σάμον

ἤπειρον

ἀντιπέραια

Η λειτουργία της δεν είναι μόνο γεωγραφική.

Είναι μνημονικός κατάλογος.

Ο αοιδός δεν χρειάζεται να θυμηθεί ένα αφηγηματικό επεισόδιο. Χρειάζεται να ανακαλέσει μια σειρά τόπων μέσα σε ένα σταθερό συντακτικό πλαίσιο:

οἵ... εἶχον

οἵ... ἐνέμοντο

οἵ τε... ἔχον

οἳ... ἐνέμοντο

Αυτή η επανάληψη του οἵ / οἳ / οἵ τε λειτουργεί σαν ρυθμικός και μνημονικός σκελετός.

Η μετάφραση:

'οι οποίοι την Ιθάκη είχαν και την Νήριτον...

και την Κροκύλεια κατοικούσαν...

κι εκείνοι που τη Ζάκυνθο είχαν...

κι εκείνοι που τη στεριά κατείχαν...

κρατά πολύ καλά αυτή τη συσσώρευση.

9. Η επανάληψη του 'ἔχον / ἐνέμοντο'

Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό:

Ἰθάκην εἶχον

Κροκύλει’ ἐνέμοντο

Ζάκυνθον ἔχον

Σάμον ἀμφενέμοντο

ἤπειρον ἔχον

ἀντιπέραι’ ἐνέμοντο

Εδώ ο Όμηρος εναλλάσσει περιορισμένο αριθμό ρημάτων.

Αυτό ακριβώς είναι η φορμουλα -οικονομία της επικής ποίησης.

Δεν προσπαθεί κάθε φορά να βρει διαφορετικό συνώνυμο για το 'κατέχω'. Η επανάληψη επιτρέπει στον ακροατή να παρακολουθεί εύκολα την απαρίθμηση και στον αοιδό να ανακαλεί τη δομή.

10. 'Διὶ μῆτιν ἀτάλαντος' — χαρακτηριστικό μνημονικό επίθετο του Οδυσσέα

τῶν μὲν Ὀδυσσεὺς ἦρχε

Διὶ μῆτιν ἀτάλαντος

Εδώ έχουμε κάτι περισσότερο από ένα απλό επίθετο.

Ο Όμηρος συμπυκνώνει σε μια φόρμουλα ολόκληρη την ταυτότητα του Οδυσσέα:

Οδυσσέας = μῆτις.

Η μεταφραση:

'αυτών λοιπόν αρχηγεύε ο Οδυσσέας με τον Δία στην ευφυΐα ισόζυγος'

είναι σημασιολογικά ενδιαφέρουσα.

11. 'μιλτοπάρῃοι — στερεότυπο χρωματικό επίθετο

νῆες ... μιλτοπάρῃοι

Η μετάφρασή σου παραλείπει ουσιαστικά την ειδική χρωματική πληροφορία:

'δώδεκα ... καράβια'

ενώ το πρωτότυπο έχει:

μιλτοπάρῃοι

δηλαδή πλοία με χαρακτηριστικά ερυθρού/κόκκινου χρώματος, από τη μίλτο, την κόκκινη ώχρα/βαφή.

Η επιλογή στη μεταφραση:

'δώδεκα κοκκινόπλευρα καράβια'

,είναι πολύ καλή επιλογή, γιατί αποδίδει όχι απλώς το χρώμα αλλά και την εικαστική ένταση του ομηρικού επιθέτου.

12. 'ἀγχίαλος', 'πετρήεσσα', 'εἰνοσίφυλλος', 'τρηχεῖα'

Τα επίθετα των τόπων είναι επίσης μνημονικές ετικέτες:

Νήριτον εἰνοσίφυλλον

Αἰγίλιπα τρηχεῖαν

Χαλκίδα ἀγχίαλον

Καλυδῶνα πετρήεσσαν

Δεν χρειάζεται ο ποιητής να εξηγεί κάθε φορά τον τόπο. Ένα επίθετο αρκεί για να τον κάνει ποιητικά αναγνωρίσιμο:

εἰνοσίφυλλος → με φύλλα που σαλεύουν

τρηχεῖα → τραχιά, δύσβατη

ἀγχίαλος → κοντά στη θάλασσα

πετρήεσσα → πετρώδης

Οι μεταφράσεις:

'Νήριτον με τα φύλλα που σείονται'

'δύσβατη Αιγίλιπα'

'Χαλκίδα την παραθαλάσσια

'την πετρώδη Καλυδώνα

είναι γενικά πολύ επιτυχημένες, γιατί ξεδιπλώνουν το συμπυκνωμένο ομηρικό επίθετο.

13. Η πατρική γενεαλογία ως μνημονικό 'άγκιστρο'

Στο τέλος αλλάζει ο μηχανισμός:

οὐ γὰρ ἔτ’ Οἰνῆος μεγαλήτορος υἱέες ἦσαν,

οὐδ’ ἄρ’ ἔτ’ αὐτὸς ἔην,

θάνε δὲ ξανθὸς Μελέαγρος

Εδώ η καταλογική απαρίθμηση διακόπτεται από μια μικρή γενεαλογική/ηρωική αναδρομή.

Γιατί;

Επειδή ο ποιητής πρέπει να εξηγήσει γιατί αρχηγός των Αιτωλών είναι ο Θόας και όχι κάποιος από τους γνωστούς γιους του Οινέα.

Η ακολουθία είναι εξαιρετικά μνημονική:

Οἰνεύς → οι γιοι του → ο ίδιος ο Οἰνεύς → Μελέαγρος → Θόας

και μάλιστα με επαναλήψεις:

οὐ γὰρ ἔτ’...

οὐδ’ ἄρ’ ἔτ’...

Αυτό είναι χαρακτηριστικό παρατακτικού επικού λόγου.

Η μετάφρασή :

'γιατί δεν ήταν πια του μεγαλόκαρδου Οινέα οι γιοι

αφού κι ίδιος πια δεν ήταν,

και πέθανε κι ο ξανθός Μελέαγρος'

κρατά την επαναληπτικότητα πολύ καλά.

14. 'μεγαλήτορος Οἰνῆος' και 'ξανθὸς Μελέαγρος'

Εδώ έχουμε δύο ακόμη στερεότυπα επίθετα:

Οἰνῆος μεγαλήτορος

ξανθὸς Μελέαγρος

Το μεγαλήτωρ είναι τυπικός επικός χαρακτηρισμός υψηλού φρονήματος/γενναιότητας.

Το ξανθός στον Μελέαγρο δεν είναι απαραίτητα απλή πληροφορία για το χρώμα των μαλλιών. Είναι τυπικό ηρωικό επίθετο, που προσδίδει αναγνωρισιμότητα και ποιητικό κύρος.

Η μετάφρασή :

'του μεγαλόκαρδου Οινέα'

είναι ποιητικά εύστοχη.

Και:

'ο ξανθός Μελέαγρος'

πρέπει οπωσδήποτε να παραμείνει. Η παράλειψή του θα αφαιρούσε ένα σημαντικό κομμάτι της ομηρικής φόρμουλας.

15. Το σημαντικότερο: τα στερεοτυπα δεν είναι 'κοινοτοπίες'

Στον σύγχρονο λόγο η λέξη στερεοτυπο έχει συνήθως αρνητική σημασία: κάτι τετριμμένο, χιλιοειπωμένο.

Στον Όμηρο όμως πρέπει να μιλάμε ακριβέστερα για επικές φόρμουλες.

Η φόρμουλα:

τῷ δ’ ἅμα τεσσαράκοντα μέλαιναι νῆες ἕποντο

δεν υπάρχει επειδή ο ποιητής 'τεμπελιάζει' και επαναλαμβάνεται.

Λειτουργεί ταυτόχρονα:

ρυθμικά + μετρικά + μνημονικά + σημασιολογικά + αφηγηματικά.

Είναι ένα εργαλείο προφορικής σύνθεσης.

16.Στη μετάφραση  διατηρείται η επανάληψη

Και το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της μετάφρασής είναι ότι δεν προσπαθεί να εξαλείψει όλες τις ομηρικές επαναλήψεις.

Αυτό είναι σωστό.

Ιδίως αξίζει να διατηρούνται:

'κι εκείνοι...'

'κι αυτών...'

'και μαζί μ' αυτόν...'

'αυτών λοιπόν...

'οι οποίοι...'

'κι εκείνοι που...

Γιατί έτσι ο αναγνώστης της νεοελληνικής μετάφρασης αισθάνεται κάτι από τον ρυθμό του καταλόγου.

Μια υπερβολικά 'λογοτεχνικά καλλωπισμένη' μετάφραση, που θα απέφευγε τις επαναλήψεις με συνώνυμα, θα ήταν ίσως πιο κομψή νεοελληνικά αλλά λιγότερο ομηρική.

Επομενως

στους στ. 625–644 τα μνημονικά στερεότυπα συγκροτούν σχεδόν έναν σκελετό της αφήγησης:

οἳ δ’ → τόπος → ἡγεμών → πατρική γενεαλογία → ηρωικό επίθετο → αριθμός πλοίων

και κατόπιν ξανά:

αὐτάρ → ἦγε → λαός → τόποι → οἳ/οἵ → ἦρχε → μῆτις → αριθμός πλοίων.

Η μετάφρασή  έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: αισθάνεται αυτή τη φορμουλα-ικη φύση του κειμένου και δεν φοβάται την επανάληψη. Εκεί ακριβώς βρίσκεται μεγάλο μέρος της ομηρικής 'μουσικής'. Το ζητούμενο δεν είναι να κάνουμε τον Όμηρο να ακούγεται σαν σύγχρονος πεζογράφος, αλλά να μεταφέρουμε στη νέα ελληνική τη ρυθμική και μνημονική αρχιτεκτονική του επικού λόγου.

.

.

.