.
.
18th Brumaire τού Karl Marx
-χ.ν.κουβελης c.n.couvelis
χ.ν.κουβελης c.n.couvelis
Η Ιστορία σαν φάρσα στην
18th Brumaire τού Karl Marx
Karl Marx
Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte
I
Hegel bemerkte irgendwo, daß alle großen weltgeschichtlichen Tatsachen und Personen sich sozusagen zweimal ereignen. Er hat vergessen, hinzuzufügen: das eine Mal als Tragödie, das andere Mal als Farce
(Ο Χέγκελ παρατήρησε κάπου,ότι όλα τα μεγάλα κοσμοϊστορικά γεγονότα και πρόσωπα συμβαίνουν, όπως κατά κάποιον τρόπο μπορεί να ειπωθει,δύο φορές.Αυτος όμως έχει παραληψει να προσθέσει: τη μία φορά ως τραγωδία, την άλλη ως φάρσα.)
Έξω ο κόσμος αναπνέει βαρια,οι εργάτες γύριζαν από τα εργοστασια,η ομίχλη τούς επνιγε.
Βούτηξε την πένα στο μελάνοδοχειο και έγραψε:
-Η Ιστορία επαναλαμβάνεται-
Στο Παρίσι τα πλήθη φώναζαν,στους δρόμους οδοφραγματα.
Εμφανιζόνταν ο άλλος,το κακόγουστο αντίγραφο.
Ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης.Ο ανιψιός.Ο γελοίος διάδοχος.
Ο Μαρξ συνέχισε να γράφει:
-την πρώτη φορά ως τραγωδία, τη δεύτερη ως φάρσα.
Χαμογέλασε πικρά.
Η αστική τάξη,οι αγρότες, το προλεταριάτο,όλα κινούνταν σαν πιόνια σε μια σκακιέρα.
Ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης ήταν το σύμπτωμα,το αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που είχε χάσει τον προσανατολισμό της,που είχε ξεχάσει τη δύναμη τής ίδιας τής ιστορικής της κίνησης.
Σταμάτησε να γράφει.
Τα πρόσωπά τών εργατών κουρασμένα,άδεια.
Η Ιστορία γραφονταν ερήμην τους.
Σηκώθηκε και άρχισε να περπατά νευρικά στο δωμάτιο.
-Η Ιστορία δεν είναι θέατρο,σκεφτηκε,είναι σύγκρουση.Είναι υλική δύναμη.
Ξανακάθησε στο τραπέζι. Πήρε μια εφημερίδα.Τα γεγονότα τής Επανάστασης τού 1848.
Οι πληγες τους.
Οι ελπίδες είχαν καταρρεύσει.
Η επαναστάση είχε προδοθεί.Και μέσα από τα ερείπια,ένας γελοίος αυτοκράτορας είχε αναδυθεί.
Το φάντασμα πάνω στην Ευρώπη.Η ειρωνεία τής Ιστορίας.
Έγραψε:
Η Ιστορία δημιουργείται κάτω από συνθήκες που ο ο άνθρωπος ο ίδιος δεν επιλέγει.
Η νύχτα προχωρούσε.
Η απογύμνωση από τις ψευδαισθήσεις.
Η 18η Μπρυμαίρ τού Λουδοβίκου Βοναπάρτη.
Έξω το πρώτο φως τής αυγής παλευε να διαλύσει την ομίχλη τού Λονδίνου.
Κοίταξε το χειρόγραφο του.Κάθε φράση επρεπε να αντέξει σε διαλεκτική δοκιμασία,να διαπεραστεί από την αντίφαση,να αποκαλύψει την εσωτερική της κίνηση.
Τραγωδία και φάρσα.
Σηκώθηκε.Πηγε στο παραθυρο.
Ο Χέγκελ θα το ονόμαζε Aufhebung:Αρση και Διατήρηση συγχρονως.
Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά.Δεν είναι κύκλος.Είναι σπείρα.
Η Γαλλική Επανάσταση δεν 'επιστρέφει' στον Λουδοβίκο Βοναπάρτη.
Αλλα μετασχηματίζεται μέσα από τις νέες υλικές συνθήκες.
Εκεί όπου ο πρώτος Ναπολέων Βοναπάρτης εξέφραζε την επαναστατική δυναμική τής ανερχόμενης αστικής τάξης,ο ανιψιός του εκφράζει κάτι εντελώς διαφορετικό:τη φθορά αυτής τής ίδιας τάξης, την αδυναμία της να κυβερνήσει άμεσα.
Ο Μαρξ έβλεπε τη πόλη που ξυπνούσε.
Και τις τάξεις της ως ιστορικά υποκείμενα.
Γύρισε στο τραπέζι.
-Η αστική τάξη,σημειώνει,που κάποτε υπήρξε επαναστατική,τώρα φοβάται την ίδια της τη σκιά.Αντιμέτωπη με το προλεταριάτο,προτιμά να παραδώσει την εξουσία σε έναν γελοίο δεσπότη παρά να ρισκάρει την πλήρη κοινωνική ανατροπή.
Αυτό είναι το πρώτο επίπεδο τής διαλεκτικής: η τάξη που γεννά την επανάσταση,γίνεται η δύναμη που την αναστέλλει.
Η Επανάσταση τού 1848, εκείνη η θύελλα που υποσχέθηκε τα πάντα και δεν ολοκλήρωσε τίποτα.
-Γιατί απέτυχε;
Το προλεταριάτο εμφανίστηκε στη σκηνή τής Ιστορίας,αλλά όχι ακόμη ως ώριμη δύναμη. Δεν είχε αποκτήσει την αναγκαία συνείδηση τού εαυτού του ως τάξης.Η αστική τάξη,από την άλλη, δεν μπορούσε πλέον να ολοκληρώσει το έργο της χωρίς να καταστρέψει τον εαυτό της.
Έτσι, η Ιστορία 'πάγωσε'.
Και μέσα σε αυτό το πάγωμα,αναδύθηκε ο βοναπαρτισμός.
Ο βοναπαρτισμός,
συνέχισε να γράφει,δεν είναι εξαίρεση. Είναι μορφή ισορροπίας,μια φαινομενική υπέρβαση της ταξικής σύγκρουσης, όπου το κράτος εμφανίζεται ως ανεξάρτητη δύναμη,ενώ στην πραγματικότητα αιωρείται πάνω από τις τάξεις,αντλώντας δύναμη από την αδυναμία όλων.
Άκουσε τη βουή τής πόλης.Να εξαπλώνεται αδιαπέραστη.
Το κράτος,σε αυτή τη μορφή,δεν είναι απλώς όργανο.Είναι μια σχετική αυτονομία,μια σκηνή όπου η αδυναμία τών τάξεων μεταμφιέζεται σε δύναμη ενός προσώπου.
Ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης δεν κυβερνά επειδή είναι ισχυρός. Κυβερνά επειδή οι άλλοι είναι αδύναμοι.
Ο Μαρξ χαμογέλασε πικρά.
-Να λοιπόν η φάρσα,είπε.
Έπειτα,σκέφτηκε,οι αγρότες,όπως είναι διάσπαρτοι,απομονωμένοι μικροϊδιοκτήτες αποτελούν τη βάση τού καθεστώτος.
-Μια τάξη χωρίς ενότητα, σημειωνει,σαν σακί με πατάτες.
Δεν μπορούσαν να εκπροσωπήσουν τον εαυτό τους.Επρεπε να εκπροσωπηθούν.
Και έτσι,ο βοναπαρτισμός εμφανίζεται ως η πολιτική μορφή αυτής της ανικανότητας:μια εξουσία που μιλά στο όνομα εκείνων που δεν μπορούν να μιλήσουν συλλογικά.
Εδώ η διαλεκτική αποκτά σχεδόν ειρωνική μορφή:
Η αδυναμία γίνεται δύναμη.Η αποσύνθεση γίνεται ενότητα.Η απουσία πολιτικής γίνεται πολιτική εξουσία.
Ο Μαρξ ένιωσε βαθειά πως:
Η Ιστορία δεν είναι γραμμική πρόοδος.Είναι πεδίο αντιφάσεων όπου το παλιό επιβιώνει μέσα στο νέο,και το νέο γεννιέται μέσα από το παλιό.
Ο Ναπολέων Βοναπάρτης ήταν η αναγκαία μορφή μιας επανάστασης που έπρεπε να ολοκληρωθεί. Ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης είναι η αναγκαία μορφή μιας επανάστασης που δεν μπορεί να ολοκληρωθεί.
Αυτό είναι το παράδοξο.
Σταμάτησε να γράφει.
Σκέφτηκε:αν η Ιστορία παράγει τέτοιες μορφές, τότε η κατανόησή της δεν είναι απλώς θεωρητική πράξη.Είναι πολιτική πράξη.
Η ανάλυση δεν είναι ουδέτερη.
Είναι όπλο.
Κοίταξε το χειρόγραφο του.
Η 18η Μπρυμαίρ τού Λουδοβίκου Βοναπάρτη.
Τώρα δεν έβλεπε απλώς μια ερμηνεία τών γεγονότων.Έβλεπε μια μεθοδολογία έναν τρόπο να διαβάζει κανείς την Ιστορία όχι ως αφήγηση προσώπων,αλλά ως δυναμική σχέσεων.
Και μέσα σε αυτή τη δυναμική,κάθε γεγονός, κάθε πραξικόπημα,κάθε επανάσταση,δεν είναι παρά μια στιγμή τής συνολικής κίνησης.
VII
Von den widersprechenden Forderungen dieser Situation gejagt, zugleich wie ein Taschenspieler in der Notwendigkeit, durch beständige Überraschung die Augen des Publikums auf sich als den Ersatzmann Napoleons gerichtet zu halten, also jeden Tag einen Staatsstreich en miniature zu verrichten, bringt Bonaparte die ganze bürgerliche Wirtschaft in Wirrwarr, tastet alles an, was der Revolution von 1848 unantastbar schien, macht die einen revolutionsgeduldig, die andern revolutionslustig und erzeugt die Anarchie selbst im Namen der Ordnung, während er zugleich der ganzen Staatsmaschine den Heiligenschein abstreift, sie profaniert, sie zugleich ekelhaft und lächerlich macht. Den Kultus des heiligen Rocks zu Trier wiederholt er zu Paris im Kultus des napoleonischen Kaisermantels. Aber wenn der Kaisermantel endlich auf die Schultern des Louis Bonaparte fällt, wird das eherne Standbild Napoleons von der Höhe der Vendôme-Säule herabstürzen.
(Από τις αντιφατικές απαιτήσεις αυτης τής κατάστασης κυνηγημενος
και συγχρόνως όπως ενας ταχυδακτυλουργός είναι εξαναγκασμένες,μέσω διαρκών αιφνιδιαστικών εκπλήξεων,τα μάτια τού κοινού πάνω του ως αντικαταστάτη τού Ναπολέοντα να κρατά στραμμενα,επίσης κάθε μέρα ένα πραξικοπημα σε μινιατούρα να εκτελεί,
φέρνει ο Βοναπάρτης ολόκληρη την αστική οικονομία σε σύγχυση,
βάζει χέρι σε όλα,οσα φαίνονταν στην Επανάσταση τού 1848 ανέγγιχτα να είναι,
κάνει τους μεν να είναι υπομονετικοί με την επανάσταση,τούς άλλους
να επιθυμούν την επανάσταση,και προκαλεί την αναρχία στο όνομα τής ταξης,ενώ συγχρόνως από ολόκληρη την κρατική μηχανή το φωτοστέφανο της ιεροτητας αφαιρεί,την βεβηλώνει,και συγχρόνως αποκρουστική και γελοία κάνει.
Την λατρεία τού ιερού χιτώνα στο Τρηρ αυτός επαναλαμβάνει στο Παρίσι με τη λατρεία τού ναπολεόντειου αυτοκρατορικού μανδυα.
Αλλά όταν ο αυτοκρατορικός μανδύας τελικά πάνω στους ώμους τού Λουδοβίκου Βοναπάρτη πέσει,ο ορειχάλκινος ανδριάντας τού Ναπολέοντα από το ύψος τής Στήλης τής Βαντομ θα γκρεμιστει)
.
.
Κρίσιμες Επεκτάσεις Διαλεκτικης
Karl Marx
Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte
I
Hegel bemerkte irgendwo, daß alle großen weltgeschichtlichen Tatsachen und Personen sich sozusagen zweimal ereignen. Er hat vergessen, hinzuzufügen: das eine Mal als Tragödie, das andere Mal als Farce
Η αρχή του πρώτου κεφαλαίου της «18ης Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη» του Μαρξ λειτουργεί ως θεωρητική είσοδος σε ολόκληρη την ιστορική του ανάλυση: δεν ξεκινά αφηγηματικά, αλλά εννοιολογικά, θέτοντας εξαρχής το πρόβλημα της ιστορικής επανάληψης και της σχέσης ανάμεσα σε μορφές του παρελθόντος και νέα πολιτικά γεγονότα.
Η περίφημη αναφορά στον Χέγκελ,ότι τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα εμφανίζονται «δύο φορές» δεν παρουσιάζεται απλώς ως φιλοσοφική ρήση, αλλά ως αντικείμενο κριτικής αναστροφής. Ο Μαρξ προσθέτει ειρωνικά τη δική του θεμελιώδη διόρθωση: τη μία φορά ως τραγωδία, την άλλη ως φάρσα. Αυτή η προσθήκη δεν είναι ρητορική· είναι θεωρητική τομή. Ο Μαρξ μετατρέπει τη χεγκελιανή ιδέα της ιστορικής επανάληψης σε κριτική της ιστορικής αποτυχίας της αστικής επανάστασης και των πολιτικών μιμήσεων.
Στην αρχή του κεφαλαίου, λοιπόν, εγκαθιδρύεται ένας διπλός άξονας:
Από τη μία, η ιστορία δεν είναι γραμμική εξέλιξη αλλά πεδίο επανεμφάνισης μορφών. Από την άλλη,αυτές οι επανεμφανίσεις δεν είναι ισότιμες,η δεύτερη φορά είναι υποβάθμιση, αποδυνάμωση, παραμόρφωση.Η «φάρσα» δεν είναι απλώς κωμικό στοιχείο· είναι η ιστορική στιγμή όπου οι επαναστατικές μορφές του παρελθόντος επιστρατεύονται χωρίς το πραγματικό τους περιεχόμενο.
Ο Μαρξ εδώ επιτίθεται εμμέσως στη γαλλική πολιτική σκηνή μετά το 1848.Οι ηγεσίες, τα κόμματα και οι τάξεις δεν δημιουργούν νέες μορφές, αλλά δανείζονται τις στολές της ιστορίας:ο Βοναπαρτισμός εμφανίζεται ως σκιά του Ναπολέοντα Α΄,η επανάσταση ως απομίμηση προηγούμενης επανάστασης.Έτσι, η ιστορία γίνεται θέατρο, όπου οι ρόλοι επαναλαμβάνονται χωρίς την αρχική τους αναγκαιότητα.
Σημαντικό είναι ότι ο Μαρξ δεν ειρωνεύεται απλώς τα πρόσωπα,αλλά αποκαλύπτει μια δομική αδυναμία της αστικής κοινωνίας: την αδυναμία της να παραγάγει αυθεντική πολιτική μορφή όταν οι υλικές της αντιφάσεις έχουν ήδη ωριμάσει.Η επανάληψη γίνεται σύμπτωμα εξάντλησης της ιστορικής δημιουργικότητας.
Ταυτόχρονα, στο βάθος της αρχής αυτής του κεφαλαίου, διαμορφώνεται μια μεθοδολογία: η ιστορία δεν πρέπει να διαβάζεται ως αφήγηση μεγάλων ανδρών ή γεγονότων, αλλά ως σχέση ανάμεσα σε κοινωνικές δυνάμεις που επανεμφανίζονται με μεταμφιέσεις. Οι «μάσκες» της ιστορίας είναι ουσιαστικό μέρος της ανάλυσης, όχι επιφαινόμενο.
Έτσι, η εισαγωγή του Μαρξ δεν είναι απλώς ένα ευφυολόγημα περί επανάληψης.Είναι μια δήλωση για τον τρόπο που η ιστορία παράγει ψευδο-νέα μορφή:η επανάσταση μπορεί να γίνει αντιγραφή του εαυτού της, και η πολιτική να μετατραπεί σε σκηνοθεσία χωρίς ιστορικό βάθος.
VII
Von den widersprechenden Forderungen dieser Situation gejagt, zugleich wie ein Taschenspieler in der Notwendigkeit, durch beständige Überraschung die Augen des Publikums auf sich als den Ersatzmann Napoleons gerichtet zu halten, also jeden Tag einen Staatsstreich en miniature zu verrichten, bringt Bonaparte die ganze bürgerliche Wirtschaft in Wirrwarr, tastet alles an, was der Revolution von 1848 unantastbar schien, macht die einen revolutionsgeduldig, die andern revolutionslustig und erzeugt die Anarchie selbst im Namen der Ordnung, während er zugleich der ganzen Staatsmaschine den Heiligenschein abstreift, sie profaniert, sie zugleich ekelhaft und lächerlich macht. Den Kultus des heiligen Rocks zu Trier wiederholt er zu Paris im Kultus des napoleonischen Kaisermantels. Aber wenn der Kaisermantel endlich auf die Schultern des Louis Bonaparte fällt, wird das eherne Standbild Napoleons von der Höhe der Vendôme-Säule herabstürzen.
Το τελικό απόσπασμα του κεφαλαίου VII της Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη συμπυκνώνει τη μαρξική μέθοδο: ιστορική ανάλυση ως θεατρική σκηνοθεσία αντιφάσεων, όπου η πολιτική εξουσία εμφανίζεται ταυτόχρονα ως κωμωδία, τραγωδία και φετιχισμός.
1. Ο Βοναπάρτης ως «ταχυδακτυλουργός της κρίσης»
Η αρχή του αποσπάσματος παρουσιάζει τον Λουδοβίκος Βοναπάρτης ως υποκείμενο που δεν κυβερνά σταθερά, αλλά αντιδρά σε αντιφατικές πιέσεις:
«κυνηγημένος από τις αντιφατικές απαιτήσεις»
«σαν ταχυδακτυλουργός»
«αναγκασμένος σε συνεχή έκπληξη»
Η πολιτική εδώ δεν είναι ορθολογική διακυβέρνηση, αλλά διαρκής παραπλάνηση. Η έννοια του „Staatsstreich en miniature“ (πραξικόπημα σε μινιατουρα) δείχνει ότι η εξουσία του Βοναπάρτη είναι:
όχι σταθερό καθεστώς
αλλά σειρά μικρών, καθημερινών ανατροπών
Η πολιτική γίνεται performance επιβίωσης.
2. Η διάλυση της αστικής οικονομίας και η παραγωγή χάους
Ο Μαρξ τονίζει ότι ο Βοναπάρτης:
«φέρνει την αστική οικονομία σε σύγχυση»
«αγγίζει ό,τι θεωρούνταν ανέγγιχτο από το 1848»
Η αναφορά στην Επανάσταση του 1848 είναι κρίσιμη:πρόκειται για το ιστορικό όριο όπου η αστική τάξη πίστεψε ότι σταθεροποιεί την κυριαρχία της.
Ο Βοναπάρτης, αντί να διαφυλάξει αυτή τη σταθερότητα:
τη διαβρώνει
την αποσταθεροποιεί
και παράγει αντιφατικά πολιτικά υποκείμενα:
άλλους «υπομονετικούς με την επανάσταση»
άλλους «να επιθυμουν για επανάσταση»
Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο:
«παράγει την αναρχία στο όνομα της τάξης»
Αυτό είναι κεντρική μαρξική ειρωνεία:η εξουσία που υπόσχεται τάξη γεννά δομική αταξία.
3. Η αποϊεροποίηση του κράτους
Ένα από τα πιο ισχυρά σημεία:
«αφαιρεί από ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό το φωτοστέφανο»
Ο κράτος δεν είναι εδώ ουδέτερος θεσμός, αλλά φέρει «ιερότητα» — ιδεολογική νομιμοποίηση.
Ο Βοναπάρτης:
τον απο-ιεροποιεί (profaniert)
τον καθιστά:
«αποκρουστικο» (ekelhaft)
«γελοίο» (lächerlich)
Δηλαδή αποκαλύπτει ότι η κρατική εξουσία:
δεν έχει θεϊκή ή φυσική νομιμοποίηση
είναι ιστορική και φθαρτή κατασκευή
Αυτό είναι βαθιά διαλεκτικό: η αποδόμηση της εξουσίας γίνεται μέσα από την ίδια την εξουσία της.
4. Η πολιτική ως θρησκευτικός φετιχισμός
Η φράση:
«ο χιτώνας της Τρηρ… ο μανδύας του Ναπολέοντα»
παράγει μια αναλογία ανάμεσα σε:
Άγιος Χιτώνας του Τρηρ
και το αυτοκρατορικό ένδυμα του Ναπολέοντα
Η πολιτική εξουσία λειτουργεί ως:
λατρευτικό αντικείμενο
φετιχιστικό σύμβολο
Ο Καρλ Μαρξ δείχνει ότι:
η κοινωνία δεν πιστεύει απλώς σε θεσμούς
αλλά τους «λατρεύει» όπως ιερά αντικείμενα
Ο Βοναπάρτης απλώς αντιγράφει αυτόν τον μηχανισμό:
από θρησκευτική λατρεία → σε πολιτική λατρεία προσώπου
5. Η τελική κατάρρευση του μύθου
Το κλείσιμο:
«ο ορειχάλκινος ανδριάντας τού Ναπολέοντα από το ύψος τής Στήλης τής Βαντομ θα γκρεμιστει»
αναφέρεται στο μνημείο της Στήλη της Βαντόμ.
Εδώ συμβαίνει μια καθαρή συμβολική αντιστροφή:
Ο Ναπολέων Α΄ είναι το σύμβολο του ιστορικού μεγαλείου
Ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης είναι η παρωδία του
Όταν ο «μανδύας» της εξουσίας πέσει στον Βοναπάρτη:
ο μύθος του Ναπολέοντα δεν επιβεβαιώνεται
αλλά καταρρέει αναδρομικά
Το παρελθόν απομυθοποιείται από το παρόν.
6.Το απόσπασμα συμπυκνώνει τρεις μεγάλες μαρξικές θέσεις:
(α) Η πολιτική ως θέατρο
Η εξουσία λειτουργεί ως σκηνή όπου κυριαρχεί:
η μεταμφίεση
η επανάληψη
η φάρσα
(β) Η ιδεολογία ως φετιχισμός
Κράτος και σύμβολα αποκτούν:
«φωτοστέφανα»
«μανδύες»
«ιερά αντικείμενα»
(γ) Η ιστορία ως διαλεκτική παρωδία
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται απλώς:
επαναλαμβάνεται ως φάρσα (κεντρική ιδέα όλου του έργου).
Το τέλος του κεφαλαίου VII δείχνει ότι ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης δεν είναι «ισχυρός ηγεμόνας», αλλά:
σύμπτωμα ιστορικών αντιφάσεων
μηχανισμός αποσταθεροποίησης
παρωδία του ναπολεόντειου μύθου
Και τελικά, για τον Καρλ Μαρξ:
η εξουσία δεν αποκαλύπτεται όταν είναι μεγαλοπρεπής, αλλά όταν γίνεται γελοία.
.
.
Σημείωση:
Ο «Ιερός Χιτώνας της Τρηρ» αναφέρεται στο κειμήλιο που φυλάσσεται στον καθεδρικό ναό της Τρηρ (Trier) στη Γερμανία και είναι γνωστό ως Άγιος Χιτώνας του Τρηρ.
Πρόκειται, σύμφωνα με την παράδοση, για τον άρραφο χιτώνα που φορούσε ο Ιησούς Χριστός κατά τη Σταύρωση.Το κειμήλιο έγινε αντικείμενο έντονης λατρείας,ιδιαίτερα τον 19ο αιώνα,όταν εκτέθηκε δημόσια και προσέλκυσε μαζικά προσκυνήματα.
Ο Καρλ Μαρξ χρησιμοποιεί αυτή την εικόνα ειρωνικά: συγκρίνει τη θρησκευτική λατρεία του ιερού χιτώνα με τη «λατρεία» του ναπολεόντειου μανδύα στο Παρίσι. Δηλαδή, υπονοεί ότι η πολιτική εξουσία του Λουδοβίκου Βοναπάρτη αποκτά έναν σχεδόν θρησκευτικό, φετιχιστικό χαρακτήρα, ένα θέαμα πίστης και αυταπάτης που καλύπτει την πραγματική πολιτική κενότητα.
.
.
.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου