.
.
-ο κ.Κ σχολιάζει την αυτολεξεί επανάληψη των στιχων 69–70 στην ραψωδία Ω και των στίχων 48–49 στη ραψωδία Δ της Ομήρου Ιλιαδας
χνκουβελης cncouvelis
ο κ.Κ σχολιάζει την αυτολεξεί επανάληψη των στιχων 69–70 στην ραψωδία Ω και των στίχων 48–49 στη ραψωδία Δ της Ομήρου Ιλιαδας
Οι στιχοι 69-70 στην ραψωδία Ω' της Ομήρου Ιλιάδος:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,69
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς70
επαναλαμβάνουν αυτολεξεί τους στίχους 48-49 στην ραψωδία Δ' της Ομήρου Ιλιάδας:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,48
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς49
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι στίχοι της Ω 69–70 είναι μεταγενέστερη παρεμβολή. Το φαινόμενο πρέπει να εξεταστεί μέσα στη φύση της ομηρικής επικής σύνθεσης.
Η παράλληλη διατύπωση:
Στη Δ οι στίχοι 48–49:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.
Και στη Ω 69–70 ακριβώς:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.
Δεν πρόκειται απλώς για παρόμοιο νόημα.
Είναι ίδιοι δύο διαδοχικοί στίχοι, με την ίδια σύνταξη, τις ίδιες λέξεις και την ίδια μετρική μορφή.
Αυτό είναι φιλολογικά σημαντικό.
Τι λέμε «τυπικό» στην ομηρική ποίηση;
Ο Όμηρος δεν συνθέτει όπως ένας νεότερος ποιητής που προσπαθεί κάθε φορά να βρει μια εντελώς καινούργια διατύπωση.
Η προφορική επική παράδοση διαθέτει ένα τεράστιο απόθεμα από:
στερεότυπες φράσεις,
τυπικά επίθετα,
έτοιμες συντακτικές ομάδες,
επαναλαμβανόμενους ημιστίχους,
ολόκληρους στίχους,
ακόμη και μεγαλύτερες στερεότυπες σκηνές.
Για παράδειγμα:
νεφεληγερέτα Ζεύς
πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς
πολύτλας δῖος Ὀδυσσεύς
είναι τυπικές φράσεις που μπορούν να επανέρχονται σε διαφορετικά σημεία.
Οι Δ 48–49 / Ω 69–70 πηγαίνουν παραπέρα: εδώ έχουμε ολόκληρο ζεύγος στίχων.
Γιατί επαναλαμβάνονται ακριβώς εδώ;
Και στις δύο περιπτώσεις μιλάει ο Δίας και αναφέρεται στη σχέση του με τον Έκτορα.
Στη Δ΄ ραψωδία έχουμε τη μεγάλη σύγκρουση του Δία με την Ήρα. Ο Δίας εξηγεί γιατί ο Έκτορας βρίσκεται υπό την εύνοιά του.
Στη Ω΄ ραψωδία, προς το τέλος της Ιλιάδας, ο Δίας ξαναμιλά για τον Έκτορα και εξηγεί γιατί πρέπει πλέον να αποδοθεί το σώμα του στον Πρίαμο.
Άρα η επανάληψη δεν είναι τυχαία.
Το κοινό νοηματικό κέντρο είναι:
Έκτορας → τιμά τον Δία → προσφέρει θυσίες → ο Δίας του ανταποδίδει τιμή/προστασία.
Οι δύο στίχοι λειτουργούν σαν σταθερή θεολογική διατύπωση της σχέσης Δία–Έκτορα.
Η Δ΄ και η Ω΄ έχουν όμως εντελώς διαφορετική δραματική λειτουργία:
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο.
Στη Δ΄:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο...
ο Δίας χρησιμοποιεί τις θυσίες του Έκτορα ως επιχείρημα υπέρ της εύνοιάς του προς τον Τρώα ήρωα.
Στη Ω΄, όμως, η ίδια φράση αποκτά διαφορετική λειτουργία.
Ο Έκτορας είναι ήδη νεκρός.
Ο Δίας λέει ουσιαστικά:
«Δεν μπορώ να αδιαφορήσω για τον Έκτορα· ήταν ένας άνθρωπος που πάντοτε με τιμούσε.»
Έτσι η ίδια επική φόρμουλα αποκτά νέα δραματική σημασία μέσα σε διαφορετικό συμφραζόμενο.
Αυτό είναι πολύ χαρακτηριστικό της επικής τεχνικής.
Θα μπορούσε όμως να είναι παρεμβολή;
Θεωρητικά ναι,
αποδεικτικά όχι.
Αυτό είναι το κρίσιμο.
Ένας αναλυτικός φιλόλογος θα μπορούσε να υποστηρίξει:
«Η Ω 69–70 είναι διπλογραφία των Δ 48–49 και επομένως πιθανώς μεταγενέστερη προσθήκη από ποιητή ή ραψωδό που χρησιμοποίησε παλαιότερο υλικό.»
Αλλά για να γίνει αυτή η υπόθεση πειστική πρέπει να υπάρχει και άλλο υλικό που να την υποστηρίζει.
Η απλή αυτολεξεί επανάληψη δεν αρκεί.
Γιατί;
Επειδή η επανάληψη αποτελεί οργανικό χαρακτηριστικό της ομηρικής ποίησης.
Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον πρόβλημα: γιατί δύο ολόκληροι στίχοι;
Εδώ πράγματι το ζήτημα γίνεται πιο δύσκολο.
Άλλο πράγμα είναι:
νεφεληγερέτα Ζεύς
και άλλο δύο συνεχόμενοι στίχοι:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,48 Δ,69Ω
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.49Δ,70Ω
Η δεύτερη περίπτωση δείχνει ότι η επική παράδοση μπορούσε να διαθέτει ολόκληρες έτοιμες λεκτικές μονάδες.
Ο ποιητής δεν «αντιγράφει» κατ' ανάγκην έναν προηγούμενο στίχο με τη νεότερη έννοια. Μπορεί να χρησιμοποιεί παραδοσιακό στίχο ή παραδοσιακό στίχο-τύπο.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πιθανότητα:
Υπάρχει μια σημαντική φιλολογική διάκριση:
Α. Παραδοσιακή επανάληψη
Η φράση υπήρχε στο κοινό ποιητικό υλικό και χρησιμοποιήθηκε και στα δύο σημεία.
Β. Συνειδητή αυτοεπανάληψη
Ο ποιητής/ποιητική παράδοση της Ιλιάδας επαναχρησιμοποιεί σκόπιμα τη φράση, ώστε ο αναγνώστης να θυμηθεί τη Δ΄ ραψωδία.
Γ. Μεταγενέστερη παρεμβολή
Ένας μεταγενέστερος επεξεργαστής πρόσθεσε στη Ω΄ τους στίχους, αντιγράφοντας τη Δ΄.
Και οι τρεις δυνατότητες είναι θεωρητικά δυνατές.
Το ερώτημα είναι ποια εξηγεί καλύτερα τα δεδομένα.
Η ισχυρότερη ένδειξη υπέρ της γνησιότητας:
Το ισχυρότερο επιχείρημα εναντίον της εύκολης υπόθεσης «παρέμβαση» είναι ότι οι στίχοι ταιριάζουν απολύτως με το επιχείρημα του Δία στη Ω΄.
έχουμε:
φίλτατος ἔσκε θεοῖσι βροτῶν
και αμέσως:
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο...
και μετά:
τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.
Δηλαδή:
Ο Έκτορας είναι ο πιο αγαπητός στους θεούς → επειδή δεν παραμέλησε ποτέ τις θυσίες → επειδή απέδιδε στον Δία το θεϊκό του μερίδιο.
Η λογική ακολουθία είναι εξαιρετικά καθαρή.
Αν αφαιρέσουμε τους στ. 69–70, ο Δίας λέει απλώς ότι ο Έκτορας ήταν αγαπητός.
Με τους δύο στίχους εξηγεί γιατί.
Άρα οι στίχοι έχουν οργανική λειτουργία στο επιχείρημα.
Ακόμη σημαντικότερο: η επανάληψη λειτουργεί ως «μνήμη» της Ιλιάδας:
Εδώ μπορούμε να μιλήσουμε για εσωτερική διακειμενικότητα.
Ο ποιητής της Ω΄ επαναφέρει μια διατύπωση που ο ακροατής έχει ήδη ακούσει στη Δ΄.
Έτσι δημιουργείται μια σύνδεση:
Δ΄ → ο Έκτορας ζωντανός και προστατευόμενος από τον Δία
↓
Ω΄ → ο Έκτορας νεκρός και προστατευόμενος από τον Δία
Αυτό έχει τεράστια δραματική δύναμη.
Στη Δ΄ ο Δίας υπερασπίζεται την τιμή του Έκτορα.
Στη Ω΄ υπερασπίζεται την τιμή του νεκρού Έκτορα.
Η ίδια φράση γεφυρώνει τα δύο άκρα της Ιλιάδας.
Υπάρχει και ένα βαθύτερο θεολογικό θέμα:
Οι λέξεις:
γέρας
λάχομεν
τιμή
δώρα
λοιβή
κνῖσα
ανήκουν όλες στο λεξιλόγιο της ανταλλαγής τιμής.
Ο Έκτορας δίνει στον θεό.
Ο θεός δίνει στον Έκτορα προστασία και τιμή.
Και στη Ω΄, μετά τον θάνατο του Έκτορα, αυτή η σχέση δεν εξαφανίζεται.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό για την τελική σκηνή της Ιλιάδας.
Ο νεκρός Έκτορας πρέπει να πάρει πίσω την ανθρώπινη τιμή του.
Ο Αχιλλέας πρέπει να παραδώσει το σώμα.
Ο Πρίαμος προσφέρει δώρα.
Και έτσι επανέρχεται ο ίδιος μηχανισμός:
δώρο → τιμή → ανταπόδοση → αποκατάσταση τάξης.
Γιατί λοιπόν ο Όμηρος(η' ομηρική ποίηση) επαναλαμβάνει;
Επειδή η επανάληψη στην επική ποίηση δεν είναι απαραίτητα αδυναμία.
Μπορεί να είναι:
μνημονική,
μετρική,
παραδοσιακή,
ρητορική,
θεματική,
δραματική.
Στην προκειμένη περίπτωση πιθανότατα έχουμε συνδυασμό όλων αυτών.
Το πραγματικό φιλολογικό πρόβλημα:
Εδώ πρέπει να είμαστε αυστηροί.
Δεν μπορούμε να πούμε:
«Είναι ίδιοι στίχοι, άρα ο ένας είναι μεταγενέστερη παρεμβολή.»
Αυτό θα ήταν λογικό άλμα.
Μπορούμε όμως να πούμε:
Η αυτολεξεί επανάληψη των Ω 69–70 = Δ 48–49 αποτελεί σοβαρό στοιχείο για την ιστορία της σύνθεσης και της μετάδοσης του ομηρικού κειμένου.
Και στη συνέχεια εξετάζουμε:
αν οι στίχοι είναι συντακτικά απαραίτητοι,
αν το λεξιλόγιό τους είναι ομηρικό,
αν το μέτρο είναι κανονικό,
αν το περιεχόμενο ταιριάζει στο συμφραζόμενο,
αν δημιουργούν ανακολουθία,
αν υπάρχουν χειρόγραφα που τους παραλείπουν,
αν οι αρχαίοι γραμματικοί τους σχολιάζουν,
αν οι εκδότες της αρχαιότητας γνώριζαν διαφορετική μορφή του κειμένου,
και κυρίως αν η επανάληψη αποτελεί εσωτερικό ποιητικό μηχανισμό.
Με βάση μόνο την αυτολεξεί επανάληψη, δεν έχουμε επαρκή λόγο για να χαρακτηρίσουμε τους Ω 69–70 παρεμβολή.
Ένα ακόμη ουσιαστικο στοιχείο:
Η επανάληψη δεν είναι απλώς:
«ο Έκτορας θυσίαζε στον Δία».
Είναι η ίδια ακριβώς φόρμουλα με την οποία ο Δίας πιστοποιεί την ιδιαίτερη σχέση του με τον Έκτορα.
Και στις δύο περιπτώσεις ο Δίας λειτουργεί ως μάρτυρας της ευσέβειας του Έκτορα.
Αυτό σημαίνει ότι η Ω΄ ραψωδία, στο τέλος της Ιλιάδας, ανακαλεί σκόπιμα τη θεολογική εικόνα που είχε δημιουργηθεί νωρίτερα.
Ο Έκτορας δεν παρουσιάζεται στη Ω΄ ως ένας απλώς ηττημένος Τρώας.
Παρουσιάζεται ως ο ίδιος άνθρωπος που η ποίηση είχε ήδη χαρακτηρίσει:
«φίλτατος» στους θεούς.
Και αυτό προετοιμάζει το μεγάλο τέλος: την επιστροφή του Έκτορα στον Πρίαμο και την ταφή του.
Επομένως:
Η ταύτιση Δ 48–49 = Ω 69–70 είναι πραγματικό και αξιοπρόσεκτο φαινόμενο, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη παρεμβολής. Αντίθετα, στην Ω΄ η επανάληψη έχει πολύ σαφή λειτουργία: επαναφέρει τη σχέση Έκτορα–Δία, μεταφέροντας ένα μοτίβο από την εποχή που ο Έκτορας ζούσε στην εποχή του θανάτου του.
Τοτε η πιο ασφαλής φιλολογική διατύπωση είναι:
Οι Ω 69–70 είναι παραδοσιακοί/τυπικοί επαναλαμβανόμενοι στίχοι με ισχυρή εσωτερική λειτουργία και όχι, βάσει της επανάληψης και μόνο, αποδεδειγμένη μεταγενέστερη παρεμβολή.
Το ενδιαφέρον, μάλιστα, είναι ότι η Δ 30–49 και η Ω 64–76 μπορούν να συγκριθούν στίχο προς στίχο: εκεί φαίνεται πολύ καθαρά αν η Ω΄ απλώς «αντιγράφει» τη Δ΄ ή αν ανασυνθέτει σκόπιμα ένα παλαιότερο θεολογικό επιχείρημα μέσα στο καινούργιο συμφραζόμενο του θανάτου του Έκτορα.
.
.
.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου